| » Opcionet për artikullin |
|
Carol Herman
The Washington Times
Pėrpara se tė kaloj tek tre romanet qė pėrmban libri i
Ismail Kadaresė Vajza e Agamemnonit
lexuesi duhet
tė pėrshkruajė dy sektorė qė pėrbėjnė parathėnien e
zgjatur. Nga shėnimet e pėrkthyesit, lexuesit mėsojnė
se tė tre romanet Vazja e Agamemnonit, Qorrfermani
dhe Muri i Madh janė shkruar nė kohė tė ndryshme, tė
vendosura nė periudha tė ndryshme historike dhe janė
pėrkthyer nga shqipja nė frėngjisht, nga dy njerėz tė
ndryshėm, Tedi Papavrami dhe Jusuf Vrioni. David
Bellos i ka pėrkthyer nga frėngjishtja nė anglisht nė
njė vėllim tė vetėm. Nga parathėnia, cituar si mė
poshtė, I pėrshtatur nga parathėnia e botuesit nė
frengjisht, lexuesi kupton nga botuesi francez i
autorit fitues tė ēmimit Man Booker International
Prize, Claude Durand, qė Kadare ka trafikuar disa
nga shkrimet e tij nga Shqipėria pėr nė Francė pak e
nga pak duke i maskuar disa pasazhe pėr ti bėrė tė
dukeshin si pėrkthime nė shqip tė shkruara nė
perėndim. Botuesi shton Dorėshkrimet u depozituan nė
njė kasafortė nė njė nga bankat nė Paris. Me aprovimin
e saj, Kadareja mė besoi ēelėsin e kasafortės dhe mė
autorizoi ta hapja kur ta mendoja tė nevojshme.
Asokohe Kadareja, kishte njė parandjenjė tė madhe,
ashtu si ēdokush tjetėr, qė komunizmi do tė rrėzohej.
Me fjalė tė tjera, pėrpara se lexuesi tė depėrtojė nė
romanet e egra dhe elegante qė pėrbėjnė kėtė libėr, ai
bombardohet nga nėnkuptimet e shumta. Megjithatė,
vėshtirėsia e botimit tė veprave letrare ėshtė nė
pėrputhje me privimet po aq tė shumta qė shoqėrojnė
artin nė pėrgjithėsi. Qė nga titulli i romaneve e
kėtej, faqet lėvizin dhe godasin pikėrisht nė qoshet e
ftohta tė tiranisė dhe shtypjes. Kėto janė tregime tė
trishtueshme qė pa asnjė lloj lehtėsimi, kaplojnė
makineritė ēnjerėzore tė totalitarizmit. Vajza e
Agamemnonit, romani mė i gjatė qė i ka dhėnė edhe
emirn librit, ishte njė nga ato libra qė janė marrė
kontrabandisht ashtu siē shpjegon Durandi nė
parathėnie. Ky tregim ėshtė shkruar nė Tiranė, rreth
kohės kur vdiq Enver Hoxha, qė e qeverisi Shqipėrinė
pėr 40 vjet. Ngjarjet marrin jetė, realisht nė Tiranė
aty rreth viteve 80, por narratori na ēon pas nė
rrėnjėt klasike tė Perėndimit dhe tė tiranisė.
Qorrfermani, shkruar mė 1984, gjithashtu mbėshtetet
nė tema historike, tė periudhės sė reformave tė
Perandorisė Osmane. Muri i Madh ėshtė shkruar mė
1993, vetėm pak kohė pasi autori ishte vendosur nė
Paris. Nga tre historitė e pėrfshira kėtu, Vajza e
Agamemnonit ėshtė mė e arrira. Nė tė autori
pėrshkruan makinerinė e regjimit diktatorial, duke e
vendosur atė kundėr njė dashurie tė rrezikshme.
Skenari vjen direkt nga mitet antike, aty ku janė
regjistruar edhe manifestimet e hershme tė
despotizmit. Ngjajret janė vendosur nė vitet e
venitjes sė komunizmit. Narratori, (njėkohėsisht edhe
personazhi kryesor), njė i ri pa emėr, jeton nė njė
vend tė qeverisur nga njė tiran i egėr. Suzana, e
dashura e narratorit, ėshtė vajza e njeriut tė nohur
si Pasardhėsi, i cili do tė zėrė fronin pas vdekjes
sė despotit. Kur pasardhėsi mėson pėr lidhjen e sė
bijės me narratorin, njė punonjės i agjencisė sė
kontrolluar nga shteti tė medias nė vend, e urdhėron
atė ta ndėrpresė kėtė lidhje. Pėrpjekjet e saj pėr
tiu bindur urdhrit tė tė atit dhe ndėrgjegjėsimi i
narratoit gjatė njė parade pėr Njė Majin, se ēfarė
ėshtė gati pėr tė ndodhur, pėrbėjnė kulmin e
historisė. Referencat klasike dhe parabolat gėlojnė,
mė e gjetura prej tyre ėshtė njė shqiponjė qė torturon
narratorin, qė ėshtė edhe njė lloj rithirrjeje qė i
bėhet pėrrallės sė lashtė Rėnia e Qerosit. Narratori
mendon pėr kėtė histori pasi i kujtohet fati i kolegut
G.Z. Ai e lidh nė kėtė mėnyrė historinė: Njė natė,
duke ecur rrugės, Qerosi bie nė njė gropė dhe, duke
rėnė gjithnjė e mė shumė, e gjen veten nė botėn e
pėrtejme... E kisha njohur G.Z.-nė qė prej kohės kur
ai punonte nė stacionin televiziv, por nuk kisha
menduar ndonjėherė aq shumė pėr tė. Ēehren e kishte tė
zbehtė, dukej si i sėmurė...dhe dėrdėllitjet e tij tė
vazhdueshme nė takimet e jetimores, (Shokė, unė kurrė
nuk kam pasur njė nėnė apo baba. Jo! Partia ėshtė
familja ime e vetme), furnizonin me shumė emocion
delegatėt por qė ama ia sillnin nė majė tė hundės,
njėrit prej kolegėve tanė.... Njė ditė Qerosi ra nė
njė gropė dhe shkoi nė botėn e pėrtejme...Pas kėsaj
rėnieje Qerosi u pėrpoq me tė gjitha mundėsitė e tij
qė tė ngjitje pėrsėri nė botėn lart. Ai u ēmend duke
kėrkuar ēdo qoshe derisa njė burrė i moshuar ia
pėrshpėriti zgjidhjen nė vesh. Ekzistonte njė
shqiponjė qė mund tė fluturonte aq shumė sa ta nxirrte
lart Qerosin, por me njė kusht...Gjatė gjithė
udhėtimit, shpendi grabitqar duhet tė hante mish tė
gjallė. Qerosi nuk mendoi se kjo do tė ishte
problem.... Por sigurisht qė po! Nė tregimin e
narratorit, fati i G.Z-sė ishte i kėmbyeshėm me atė tė
Qerosit, fillimisht molepset me partinė e mė pas
pėrlahet nga shqiponja. Kjo e fundit ėshtė dhe simboli
mė i spikatur i kulturės shqipare. Flamuri shqiptar ka
nė qendėr njė shqiponjė me dy krerė dhe padyshim fakti
qė kjo histori e pakėndshme, e treguar brenda njė
tjetėr historie tė pakėndshme, ėshtė pėrmbushje e
kapjes dhe e kontrollit tiranik tė shtetit. Pėr mė
tepėr, tek Vajza e Agamemnonit, fakti qė mendimet e
narratorit e ēojnė atė nga fati i G.Z-sė tek
ndėrgjegjėsimi qė sakrifikimi i dashurisė sė tyre nga
ana e Suzanės pėr hir tė suksesit tė tė atit, tė sjell
nė mendje edhe vajzėn e Agamemnonit, Ifgjeninė. Dhe jo
mė pak sesa pėr paraardhėsin e tyre tė lashtė,
narratori kupton se do tė ketė pasoja shkatėrruese pėr
tė gjithė. Dhe ndėrkohė qė personazhi kryesor ecėn
pėrgjatė paradės dhe tregimi drejt fundit, ai vėren
pankartat e aktivistėve qė lėvizin nė tė gjitha
drejtimet. Tė revolucionizojmė jetėn akoma mė shumė!
Mėsim, punė dhe stėrvitje ushtarake... Edhe sa vjet
thatėsirė do tė duhet qė jeta tė reduktohet nė njė
shkretėtirė tė gurtė? Dhe pėrse? Vetėm sepse kur jeta
ėshtė e tharė dhe e ngurtė ėshtė edhe mė e lehtė pėr
tu kontrolluar. Dhe kėshtu kalohet tek
Qorrfermani, nė tė cilėn Kadare ofron njė parabolė
tė Perandorisė Osmane tė lidhur me pėrdorimim e
terrorit nė regjimet autoritare, qė fokusohet nė
persekutimin e atyre qė janė tė poseduar nga syri i
keq. Edhe tek Muri i Madh autori sjell njė
konfrontim tė ftohtė midis njė oficeri kinez dhe njė
ushtari. Nė pėrshkrimin e mungesės totale tė
humanizmit nė njė shoqėri diktatoriale, Kadareja ka
pak shokė. Ndoshta Kafkėn, tė cilin edhe e tejkalon.
Pėrktheu: Marsida Gjonēaj
|
|
