| » Opcionet për artikullin |
|
Pagėzimi i fėmijėve shqiptarė
Kaloi koha kur Bibla dhe Kur“ani lexoheshin nė gjuhėt origjinale. Tani kėta libra tė shenjtė botohen tė pėrkthyera edhe nė gjuhėn shqipe. Sot lipset qė populli shqiptar t“i pagėzojė fėmijėt me emra vetjake shqiptarė. Gjuha shqipe, jo vetėm qė ėshtė njė ndėr gjuhėt mė tė vjetra nė Ballkan dhe nė Evropė, por ka edhe fushė tė gjerė antroponimie. Shqiptarėt le tė shkojnė edhe nė xhami, edhe nė kishė, por tė obligohen qė fėmijėt e tyre tė pagėzohen me emra vetjake tė gjuhės dhe kulturės shqiptare, sepse mbi tė gjitha siē shkruan Vaso Pashė Shkodrani: "Feja e shqiptarit ėshtė shqiptaria."
Institucionet fetare duhet tė bashkėpunojnė me Institutin Albanologjik nė Prishtinė dhe me Institutin e Gjuhėsisė dhe Letėrsisė nė Tiranė rreth pagėzimit tė fėmijėve me emra tė antroponimisė shqiptare. Emrat vetjake shqiptarė mund tė botohen si shtesė edhe nė fjalorėt e ndryshėm tė gjuhės shqipe. Si ndihmės literature janė edhe librat me emra shqiptarė tė botuar nga autorė shqiptarė. Kėta libra ėshtė kėnaqėsi ti ketė ēdo familje shqiptare, tė cilėt njėherit kryejnė funksionin e leksikonit nga fusha e antroponimisė sė trashėgimisė ilire-shqiptare. Kohėt e fundit emrat pėr pagėzimin e fėmijėve janė pėrhapur edhe nė faqet e shumta tė internetit shqiptar. Vetėm nga emri i mbretit ilir Genci mund tė pėrfitohen emra tė ndryshėm, siē janė: Genti, dhe Gentiani tė gjinisė mashkullore, kurse Genta e Gentiana tė gjinisė femėrore. Pastaj nga emri i vjetėr i qytetit ilir Theranda, mund tė pėrfitohen emra tė ndryshėm po aq edhe tė bukur: Erandi dhe Eranda. Jo vetėm kaq, emrat e gjuhės shqipe janė elastik, qė vetėm nga emri i pėrgjithshėm drita tė gjinisė femėrore mund tė krijohen emra tė ndryshėm tė pėrveēėm, siē janė: Drita, Dritana, Dritare, Dritėza, Dritime, Dritona, Dritore, Dritushe, tė gjinisė femėrore dhe, Dritani, Dritėro, Dritimi, Dritoni, Dritori, Dritoshi, Dritushi tė gjinisė mashkullore; por edhe emra tė pėrngjitur Dritjona dhe Dritjoni etj.
Sipas librit Si ti pagėzojmė fėmijėt (me emra tė renditur alfabetikisht), i cili ėshtė i ndarė nė dy gjini kryesore: mashkullore dhe femėrore, shihet se emrat nė gjuhėn shqipe tė gjinisė mashkullore marrin mbaresėn e trajtės sė shquar ~i dhe ~u; p.sh.: Artan~i, Sokol~i, Astrit~i, Gjerak~u, Zambak~u; kurse emrat e gjinisė femėrore marrin mbaresėn e trajtės sė shquar ~a: Alban:ė~a, Erlet:ė~a, Abetar:e~ja, Ilir:e-ja, Lul:e~ja etj. Duhet pasur parasysh se kėtė veēori karakteristike me mbaresa morfologjike qė kanė tė gjithė emrat e pėrveēėm nė gjuhėn shqipe nuk e kanė emrat e huazuara nga gjuhėt e huaja, siē janė emrat mashkullorė: Nikoll:ė~a, Gjok:ė~a, Tom:ė~a, Mustaf:ė~ai, Zek:ė~a, Ram:ė~a, Dem:ė~a, Xhem:ė~a, etj.
Dėshirohet qė fėmijėt e prindėrve shqiptarė tė kenė emra tė trashėgimisė kulturore shqiptare, pa marr parasysh bindjet e tyre fetare; nė mėnyrė qė emri Drita dhe Dritani tė jetė i barabartė pėr tė gjithė fėmijėt e ardhshėm shqiptarė pa dallim feje. Ėshtė fjala vetėm pėr pagėzim me emra tė fjalorit tė gjuhės shqipe, pa i cenuar normat fetare. Pagėzimi i fėmijėve shqiptarė me emra tė trashėgimisė autoktone ilire-shqiptare ėshtė detyrė e shenjtė ndaj gjuhės dhe ndaj atdheut. Kundėrshtimi fanatik i pagėzimit me emra shqipe, njėherit do tė thotė kundėrshtim me Biblėn dhe Kuranin shqip. "Zakonet e lindjes janė shumė tė vjetra dhe i takojnė stadit tė paganizmit. Prandaj fetė e reja, krishtere dhe muhamedane sado qė kanė prekur e kanė ndikuar nė ritet e lindjes, prapėseprapė nuk ia kanė dalė nė krye ta zhdukin elementin pagan, i cili madje edhe dominon," shkruan Dr. Demush Shala nė librin e tij universitar "Letėrsia popullore".
Ne kemi pasur raste kur disa fėmijė shqiptarė ankoheshin tek prindėrit e tyre: pėrse nuk quhen Teuta, Agim apo Dardan, por Osman dhe Zarife, ose Pjetėr dhe Katarina. Me anėn e kėtyre emrave jashtė leksikut tė gjuhės shqipe tek fėmijėt shqiptarė krijohet njė kompleks me pasoja psikologjike. Gjatė mėsimit tė gjuhės suedeze mėsuesja praktikonte qė nė tabelė tė shkruante emra tė ndryshėm tė nxėnėsve sipas pėrkatėsisė sė tyre kombėtare, ku nė klasė ishim dy shqiptarė me pėrkatėsi tė ndryshme fetare, atėherė ne detyroheshim qė tė tregonim emra vetjak shqiptarė, dhe jo fetare siē janė: Vjosa, Lindita, Gėzimi, Artani etj. Pėr ēdo kritikė ėshtė edhe pagėzimi me emrat e personaliteteve tė ndryshme botėrore, siē janė: Albert, Elvis, Robert, Indira, Elizabeta, Suzana, qė janė krejtėsisht tė huaja dhe kumbojnė si emra karrieristė tė kozmopolitizmit. Si shenjė e kėsaj vazhdimėsie, fėmijėve shqiptarė kur lindin, u vihen emra ilirė, - shkruan studiuesi anglez Robert Elsie nė librin e tij Historia e letėrsisė shqiptare.
Sa i pėrket emrave historikė tė kulturės, letėrsisė dhe historisė kombėtare, siē janė tė: Sami dhe Naim Frashėrit, Mihail Gramenos, Sevasti Qiriazit, Bajram Currit, Jusuf Gėrvallės, Kadri Zekės, Adem Jasharit, Fehmi Lladrovcit etj. janė emra personalitetesh tė shquara kombėtare qė populli shqiptar i nderon, me emėrtimin e rrugėve tė qyteteve, objekteve shkollore, klubeve si dhe shumė institucioneve tė ndryshme kulturore. Duhet tė kemi parasysh dashurinė e tyre tė madhe ndaj Nėnės Shqipėri, prandaj dėshirohet qė fėmijėt tė pagėzohen vetėm me emra tė gjuhės dhe kulturės shqiptare. Konkretisht porosia ime e fundit qė do t“ju lė fėmijėve tė mi ėshtė qė emri im Beqir tė nderohet si personalitet familjar, por jo tė trashėgohet, sepse nuk i pėrket fjalorit tė gjuhės shqipe; kurse emrat e fėmijėve tė mi, pėr tė cilėt kam bėrė njė luftė kundėr ndikimit fetar: Arben, Dritan, Dardan, Adriatik dhe Genta janė emra shqiptarė, ndaj mund tė trashėgohen brez pas brezi. Kujtoni fjalėt e poetit tė madh, Naim Frashėrit: Gjuha jonė sa e mirė, sa e ėmbėl, sa e gjerė, sa e lehtė sa e lirė, sa e bukur, sa e vlerė.
Vetėm me kėto vargje atdhedashurie obligojnė qė ēdo shqiptari t“i dalė zot ēėshtjes sonė tė madhe kombėtare. Pagėzimi i fėmijėve tė porsalindur me emra bashkėkohorė shqiptarė, njėherit do tė thotė emancipim kombėtar tė cilėn kuzhina serbe me ēdo mjet e ka penguar.
Mbiemrat e bukur me burime shqiptare
Ashtu siē ėshtė e pasur gjuha shqipe me emra tė bukur njerėzish, ėshtė e pasur edhe me mbiemra tė bukur dhe tė vjetėr fisnor: Kelmendi, Tomorri, Korabi, Frashėri, Krasniqi, Kuqi, Berisha, Gashi, Thaēi, Kastrati, Elshani, Kodra, Lumi, Malaj, Zogu, Drini, Anamali, Fusha, Bjeshka, Sokoli etj. Duhet pasur parasysh se fusha e antroponimisė sė mbiemrave shqipe nuk ėshtė e varfėr, pėrkundrazi ėshtė shumė mė e pasur se mbiemrat e mbarė popullit gjerman me prejardhje tė fisit kelt. Kjo ėshtė pėr shkak se tė gjitha fiset e vjetra ilire janė shkrirė nė bėrthamėn e vetme shqiptare. Dihet qė populli shqiptar nuk ka fise tė pastra fetare, por vetėm fise me burime shqiptare. Pėr shembull fisi Berishė dhe Krasniq nė Kosovė ėshtė i pėrzier nė dy konfeksione fetare: katolik dhe mysliman. Nė bazė tė mbiemrave vetjake shqiptarė tė njerėzve ne mund tė zbulojmė mė lehtė pėrkatėsinė kombėtare, sidomos nė diasporėn shqiptare. Nėse nė derėn e banesės sė shqiptarit nė diasporė shkruan me emėr dhe mbiemėr sipas pėrkatėsisė fetare, bashkatdhetari e ka vėshtirė tė konstatojė nė ėshtė shqiptar. Nė anėn tjetėr, tė rinjtė shqiptarė me emra dhe mbiemra tė traditės shqiptare shumė lehtė mund tė identifikohen si shqiptarė nė diasporė. Kur dikush paraqitet me emėr dhe mbiemėr shqip Lulzim Kabashi, padyshim shihet se ky nuk ėshtė askush tjetėr pos shqiptar pa dallime fetare. Njėkohėsisht, me anėn e emrave dhe mbiemrave tė kulturės kombėtare, rinia shqiptare identifikohet shumė lehtė se ėshtė me burim shqiptar. Ėshtė e pamundur qė familjet shqiptare tė jenė pa mbiemra fisnorė tė qytetėrimit shqiptar, shumica e pleqve janė nė gjendje tė identifikohen me burim tė djepit shqiptar, tė cilėt mė vonė kanė marrė mbiemrin e ri mysliman sipas kryeplakut. Si vazhdim i traditės sė kulturės iliro-shqiptare dallohen edhe bujqit shqiptarė, tė cilėt bagėtinė e tyre e thėrrasin me emra tė antroponimisė shqiptare, siē janė: Murroja, Kuqoja, Bozhurja, Gala, Gjeraku, Rudina, Sokoli, Syska etj. Prandaj do tė ishte krim po tė thėrrisnim bagėtinė shqiptare me emra sllav dhe turk.
Krahas transformimit tė gjuhės shqipe duhet tė transformohet edhe antroponimia e emrave dhe mbiemrave shqiptare. Dihet qė gjuha shqipe ėshtė mė e vjetėr se kultura e pushtuesit 500-vjeēar tė perandorisė osmane, prandaj nuk jemi tė detyruar qė nė mėnyrė fanatike ti pėrmbahemi mbiemrave sipas diktatit turk, e cila bie nė kundėrshtim me normat e gjuhės dhe traditės shqiptare. Ngjashėm porsi pushtuesi turk qė me anėn e emrave dhe mbiemrave turk u mundua tė asimilojė popullin autokton shqiptar, tė njėjtėn gjė e zbatoi edhe pushtuesi serb. Pushtuesit serb nuk i pengonin emrat dhe mbiemrat me prejardhje turke, edhe pse antroponimia shqiptare ėshtė e djepit tė kulturės evropiane, por donte qė nėn vellon e kėsaj shqiptarėt ti merrte pėr turq dhe nė fund ti dėbonte pėr nė Anadolli. Pėr shembull emri themelor bunar ėshtė fjalė e gjuhės shqipe qė rrjedh prej fjalės burim (bunim), mirėpo pėr inat tė shqiptarėve fjalorėt sllavė shkruajnė se ėshtė me prejardhje turke. Kėtu shihet se si me anėn e emrave dhe mbiemrave tė huaj ishim objekt i torturimit dhe i ndjekjes nga ana e pushtuesve tė ndryshėm. Kėtė atmosferė tė zymtė me mbiemra orientale e pėrjetuan sidomos shqiptarėt e Kosovės verilindore, dhe tė Maqedonisė. Sa i pėrket pagėzimit tė fėmijėve me emra shqiptare Shqiperia ka pėrparuar dukshėm, mirėpo nė fushėn e mbiemrave me pėrkatėsi fetare ėshtė treguar fanatike. Me mbiemra turko/myslimane manovruan kryesisht serbo/malazezo/maqedonėt, tė cilėt mbiemrin Hasani e ndryshonin nė Hasanoviq dhe nė Hasanovski. Prandaj ashtu siē dallohen popujt sllavė me anėn e mbaresave -viq, -ski, suedezėt -son (i biri), duhet tė dallohen gjithė shqiptarėt pa dallime fetare me mbiemra tė etnogje-nezės ilire, sepse ėshtė nė tė mirėn e kombit dhe atdheut tonė.
Plisi i bardhė dhe tungjatjeta
Shovinizmi serb shkoi aq larg, saqė kėndoi himne raciste kundėr pasthirrmės tradicionale tungjatjeta - qė ėshtė pėrshėndetje karakteristike shqiptare, po aq e vjetėr, siē ėshtė vetė plisi i bardhė dhe kostumi ynė kombėtar. Policia jugosllave nė bashkėveprim me burokracinė shqiptare, e cila nė Kosovė njihet si viti i inkuizicionit serb, bėri edhe njė lojė tė ndytė duke dėnuar dhe larguar shumė tė rinj shqiptarė nga shkolla dhe puna vetėm pse e bartnin plisin e tyre tė bardhė tradicional. Nė anėn tjetėr, derisa nė Beograd fotografitė e Titos shkarraviteshin dhe pėrfundonin nėpėr nevojtore publike; nė Kosovė bėhej tmerr dhe panik po qe se nė librin shkollor tė nxėnėsit nuk figuronte fotografia e Titos. Ky ishte njė lloj karremi inkuizicionist pėr torturimin psikik tė popullit shumė tė vuajtur shqiptar me pėrmasa tragjike, ku si pasojė e torturimit psikik ra viktimė nxėnėsja e shkollės fillore nė Gjilan. Kjo ėshtė njė dukuri e rrallė nė botė, qė pėr shkak tė mungesės sė fotografisė sė "qenit", siē e quante populli shqiptar nė atė kohė, ia larguan babain nga puna, ku pas kėsaj e bija bėn vetėvrasje. Kjo ngjarje tronditėse tė pėrkujton fshatarėt trima zviceranė, ku sipas dramės Vilhelm Teli tė Fridrih Shilerit detyroheshin tė nderonin kėsulėn e mbretit austriak tė vendosur mbi njė hu, pėrndryshe vriteshin dhe u merrej pasuria.
Kėtu mungonte edhe angazhimin e personelit arsimor, qė sipas normave pedagogjike ta pengonte komitetin komunal (inkuizicionin e kuq), qė tė mos ndėrhynte nė procesin mėsimor tė shkollės. Pra vet shkollat duke treguar tolerancė ndaj komitetit satrap ishin fajtorė pėr shkeljen e etikės dhe normave pedagogjike, edhe pse ishte gjysmėvjetori dytė i vitit shkollor, gjė qė ėshtė normale qė librat gjatė pėrdorimit dėmtohen. Mė nė fund, librat ishin pronė private e nxėnėses, dhe kurrsesi tė shkollės, apo tė bibliotekės. Ky ishte njė nga mjetet e torturimit fashist nė mėnyrė qė nxėnėsit e shkollave fillore dhe tė mesme tė Kosovės tė jetonin nėn ankthin e frikės dhe tmerrit sipas diktatit tė obskurantizmit jugosllav.
Ngjashėm veprohej edhe me anėn e lojės sė ndytė serbofashiste, e cila burgoste rininė shqiptare me plisa tė bardhė. Kėshtu qė rinia shqiptare mund tė dilte me ēfarėdo kapele nė rrugė, pos plisit tė bardhė, meqė kjo nuk i pėlqente Serbisė, por edhe burokracisė sė Kosovės nė pushtet. Ashtu siē nuk munden serbėt tė shikojnė diellin me sy, po ashtu edhe nuk mund ta shikojnė plisin e bardhė tradicional shqiptar.
Sa i pėrket plisit tė bardhė tradicional sot, shqiptarėt e Kosovės nė krahasim me shqiptarėt nė Shqiperi dhe nė Maqedoni janė mė tė qėndrueshėm. Duket sikur disa shqiptarė po "evropianizohen" duke flakur plisin e bardhė, dhe kjo ėshtė gjė e gabuar. Kurse pėr shkak tė ndikimit fetar shqiptarėt e Maqedonisė bartin kapela arabe duke shkelur plisin e bardhė tradicional, qė njėherit do tė thotė mohim i gjuhės, traditės dhe kulturės shqiptare. Po kėshtu disa tė rinj shqiptarė pėr interesa tė ngushta komerciale e ndėrrojnė emrin e tyre me anėn e sė cilės i shkelin normat e etikės kombėtare dhe fetare, dhe kjo ndodh mė sė shpeshti nė Greqi, atje ku rrėnjėt e fundamentalizmit ortodoks janė mė tendencioze. Po ashtu nė Kosovė dhe nė Shqiperi me ndikim tė fesė islame disa vajza shqiptare riveshen me ferexhe. Ku po na shpie ky fanatizėm i zymtė?! Ne kemi veshjen tonė tradicionale shqiptare. Xhelozia ndaj ferexhesė domethėnė mohimi i veshjes popullore shqiptare, mohim i traditės kombėtare shqiptare qė ėshtė trashėgim qysh nga tė parėt tanė. Kjo dukuri e fanatizmit bie nė sy edhe nė diasporėn shqiptare, ku rendin disa tė reja shqiptare tė veshura, apo tė mbuluara me ferexhe tė zymta.
Kėtu mund tė ndihmojnė edhe organet fetare shqiptare duke ua pėrcjellur tė rinjve shqiptarė se ne kemi veshjen tonė tradicionale shqiptare sa tė pasur, po aq edhe tė mrekullueshme, tė cilėn tėrė bota na e ka lakmi. Mė nė fund, ne jemi qytetarė evropian dhe duhet tė vishemi nė stilin evropian. Kam pasur njė rast, kur unė njė nėne me foshnje ia lirova vendin nė autobus duke pandehur se ėshtė qytetare arabe, pėrkundrazi ajo mė falėnderoi shqip. Ajo grua ishte e re, shqiptare, banon nė Malme tė Suedisė dhe tė vishet me rroba tė fanatizmit fetar, tė bėn qė nga habia tė flasėsh me vetveten. Dikur asaj i kisha dhėnė mėsim nė shkollėn fillore, prandaj mė kishte njohur. Kjo dukuri dallohet edhe tek disa tė reja suedeze, apo polake tė cilat i nėnshtrohen ndikimit tė bashkėshortit me fe myslimane dhe riveshen me ferexhe.
Tungjatjeta, apo merhaba, ėshtė ēėshtja sot! Nuk ėshtė fjala pėr pėrshėndetjen reciproke "merhaba" nė mes tė shqiptarėve, boshnjakėve dhe arabėve, por shqiptarėt nė mes vete. Nėse shqiptarėt nė vendlindje dhe nė diasporė vazhdojnė ende tė pėrshėndeten me pasthirrmėn orientale "merhaba", atėherė pėrshėndetja jonė tradicionale shqiptare "tungjatjeta" do tė shuhet. Kjo dukuri e keqe duhet mėnjanuar dhe shqiptarėt tė pėrshėndeten shqip - tungjatjeta, pa marrė parasysh pikėpamjet e tyre fetare si dhe vendin ku jetojnė. Pėrshėndetja jonė tradicionale shqiptare tungjatjeta ėshtė jo vetėm autoktone dhe e vjetėr, por edhe aq e bukur dhe poetike qė do tė thotė t“u zgjattė jeta - konkretisht pėrshėndetje reciproke me anėn e sė cilės i dėshiron jetė tė lumtur e tė gjatė. Shumė suedezė janė kureshtarė pėr tė mėsuar se si pėrshėndetet shqip, por edhe kuptimin e fjalės poetike tungjatjeta. Me shqiptarėt nė diasporė tungjatjetohen edhe boshnjakėt, edhe kroatėt. Shqiptarėt nuk duhet lejuar vetveten qė tė bien viktimė e kulturės dhe gjuhės sė huaj orientale, pėrkundrazi duhet tė bėhen faktorė pėr pėrhapjen e kulturės dhe gjuhės kombėtare kudo qė jetojnė.
Toleranca dhe martesat shqiptare
Martesat shqiptare me fe tė ndryshme nuk duhet tė pengohen. Mbi tė gjitha duhet tė respektohet dashuria e tyre reciproke. Familjet shqiptare duhet tė selitin traditėn e miqėsisė shqiptare, qoftė myslimane, katolike, apo ortodokse. Nėse neve nuk na pengon martesa e disa tė rinjve shqiptarė me suedeze dhe gjermane, por edhe martesa nė Kanadanė e largėt, sidomos tė veja etj, atėherė pse tė mos pranojmė martesėn brenda shqiptare me fe tė ndryshme - martesė qė ka mbėshtetje autoktone dhe flitet vetėm shqip; kur dihet se nė historikun tonė shqiptarėt janė tolerantė ndaj fesė. Ka raste kur fanatizmi i disa prindėrve vije nė atė shkallė saqė ta mohojė - anatemojė bijėn po qe se martohet me djaloshin shqiptar tė fesė katolike - myslimane. Pėrkundrazi, qė, pėr ato familje me qėndrime ekstreme ku parėsore ėshtė feja. "Historikisht - shkruan shkrimtari ynė Petro Marko - identitetin e vet shqiptari nuk e ka mbėshtetur edhe aq te feja sesa te gjuha, historia, origjina dhe humusi kulturor i pėrbashkėt. Ndaj edhe mes bashkėsive fetare s“ka pasur probleme madhore. Prandaj edhe Shqiperia nuk mund tė quhet vend mysliman, as ortodoks, as katolik. Ėshtė Shqiperi."
Gjatė aksionit tė Pajtimit Kombėtar nė Kosovė qė i printe plaku dhe intelektuali kombėtar prof. Anton Ēetta, populli shqiptar fare nuk ka dyshuar nė bindjen fetare tė Anton Ēettės, por ka treguar respekt ashtu siē ka treguar respekt edhe ndaj Plakut tė Maleve - Bajram Currit. Ē“prej kohės sė Bajram Currit dhe deri mė sot askush nuk ka pasur respekt dhe nderim mė tė madh nga populli shqiptar sikur prof. Anton Ēetta.
|
|
