| » Opcionet për artikullin |
|
RECENSIONI ĖSHTĖ I HUAZUAR NGA LIBRI GUXIM SHQIPTAR'
I AUTORIT FLORI BRUQI
Fjala e redaktorit: Zbardhje e ēėshtjes kombėtare
Pas njė periudhe tė gjatė kohore dhe pas luftės nė Kosovė,si njė sihariq i rrallė na vjen njė vėllim i pėrmbledhur me shije tė hollė dhe me njė gamė tė gjerė temash e disiplinash me larushi tė begatė nga fushat e publicistikės, historisė e historiografisė, diskursionit, shkencės, figurash krijuesish me rėndėsi madhore nga letėrsia shqiptare dhe ajo botėrore; nga psikologjia, mjekėsia, seksologjia; nga fusha e polemikave, artikuj tė inteligjencės, tė cilėt do tė frymėzojnė dhe pajisin lexuesin tonė me informacion tė kamur, vėshtirė se do tė mund tė gjente lehtė njė vėllim tė vetėm, siē ėshtė ky.
Poeti i frymėzimeve tė Zjarrit tė Diellit Flori Bruqi (1995), me njė guxim dhe pėrpjekje tė ngulmėt flak dashurinė pėr poezinė dhe i rreket zbardhjes sė ēėshtjes kombėtare nė Kosovė nėpėrmjet diturish tė nduarnduarshme, tė spikatura pėr ndodhjet e situatat aq tė ndėrlikuara tė shekullit tė tretur dhe tė kėtij qindvjeēari, pėr tė shfletuar njė sasi njohurish dhe pėr ti ofruar njeriut njė sofėr ushqimesh tė sojit tė vet.
Ėshtė fare vetjake kjo pėrpjekje
Dhe kaq e devotshme: lexuesi mund tė endet nga rrafshi nė rrafsh tė parapėlqyer sipas shijes qė ka, dhe sipas kėrkesės.
Temat qė janė shtruar kanė aq shumė tė dhėna, sa nuk ka ndodhur ndonjėherė gjėkund nė njė libėr tė mėparshėm.
Urojmė shėndet e sukses pėr njė disiplinė kaq tė pėlqyeshme dhe dobiprurėse pėr lexuesit tanė.
Nehat S. Hoxha
Fjala e recensuesve
Libri a pėrmbledhja e studimeve Guxim shqiptar e intelektualit, studiuesit dhe shkencėtarit Flori Bruqi konceptohet si njė punim kompleks historiko-letraro-shkencor me vlera, pėrmasa dhe hapėsira shumėdimensionale, tė pėrfshira nė tetė kapituj, me 45 tematika, dhe me 382 faqe; me materiale mjaft tė zgjedhura dhe me interes, tė studiuara dhe tė pėrpunuara me kujdes tė veēantė dhe tė shkruara me vėrtetėsi reale, historike dhe kombėtare; nė tė cilėn pėrmblidhet njė game e gjerė dhe mjaft e larmishme e shumė fushave tė jetės tė sė kaluarės dhe tė sė pėrditshmes, qė kėrkohen dhe janė tė nevojshme tė njihen, tė mėsohen dhe tė pėrvetėsohen nga gjithsecili,pėr tu bėrė pjesė e aktiviteteve tė tyre nė punė dhe nė veprimtari.
Titulli i librit Guxim shqiptar pėrbėn nė vetvete njė vlerėsim special dhe njė gjetje shumė tė goditur tė autorit, shprehur nė mėnyrė simbolike, qė i lejon ēdo patrioti shqiptar, me ndjenjė atdhedashurie, tė zgjojė dhe tė ringjallė tek ai: kombin (etnik) shqiptar, popullin e lashtė pellazgjiko-Iliro-shqiptar,legjendat e kahershme martire edhe tė Mujės dhe Halilit, traditat zakonore, besėn shqiptare, trimėritė heroike, tė koduara nė kanune dhe tė trashėguara brez pas brezi si tė shenjta dhe tė paprekshme, duke u bėrė simbol i vėllazėrimit ballkanik, si ėshtė treguar gjatė historisė shekullore dhe tė propaganduar nga tė huajt.
Konsiderata mė e veēantė e librit duhet tė jetė pėrfundimi qė do tė nxjerrė lexuesi nga leximi i librit, i cili mendoj dhe konkludoj se do tė pėrmblidhet nė qėllimin qė i ka pėrkushtuar vetes autori: nė kontributin, mbėshtetjen dhe dashurinė qė manifeston ai pėr Mėmėdheun, duke Ju pėrkushtuar nė gjithēka dhe pėr ēdo gjė, qė qartazi shprehet dhe duket gati nė ēdo artikull qė lexohet nė libėr, ku ndihet dhe konceptohet patriotizmi, ndjenja atdhetare, emri ilir, epirotas, arbėresh, shqiptar, qė kudo e ndesh. Shkurt, nėnkuptohet boshti ideor atdhetar, i pushtuar
me brezin e kuq shqiptar mbarėkombėtar.
Ndėrsa, vlera e vetė autorit Flori Bruqi duhet ēmuar dhe admiruar me korrektėsi dhe me modesti, pėrpara kėtij punimi vėllimor, me tematikė tė shumėllojshme, tė profileve tė ndryshme dhe me materiale tė bollshme dhe me vėshtirėsi interpretuese; tė cilat janė paraqitur me mjeshtėri, me njė mori njohjesh teknike, profesionale dhe artistike, tė cilat i kanė dashur autorit kohė, mund, sakrifica dhe mjaft durim pėr ti pėrballuar dhe pėr tė arritur suksesin e merituar. Ato duhet ta gjejnė shpjegimin e vet tė vlerėsimit nė pėrgatitjen e tij tė lart profesionale, nė njohjen mjaft tė mirė tė gjuhės shqipe, tė pastėrtisė dhe rrjedhshmėrisė sė saj, si dhe tė shumė gjuhėve tė huaja, tė profesionit tė vet; tė vullnetit dhe durimit tė njė intelektuali tė aftė, mjaft aktive dhe konsekuent pėr tia arritur qėllimit. Bindje pėr kėtė mund tė formosh nėse u referohesh punimeve dhe veprimtarisė letrare, artistike dhe shkencore qė ka realizuar dhe kryer autori, nė njė kohė tė shkurtėr, ku brenda 11 vjetėve ka shkruar 24 vepra madhore tė gjinive tė ndryshme si dhe mjaft shkrime shkencore, qė e kanė detyruar tė bėjė haram edhe gjumin.
Zbėrthimi analitik qė mund dhe duhet ti bėhet librit Guxim shqiptarėshtė shpėrblimi mė adekuat, mė i pranueshėm dhe mė i zakonshėm qė kėrkon dhe qė duhet ti jepet me tė drejtė autorit, siē e meriton, me gjithė vėshtirėsitė objektive dhe subjektive qė hasen. Nė kapitullin e parė mbi Lashtėsinė e historisė autori ka meritė se ka ditur tė zgjedhė dhe tė na pėrfaqėsojė historinė tone nė periudha kohe tė ndryshme, duke pėrfshirė tėrė territorin iliro-arbėror me tema tė denja, historikisht dinjitoze, me mburrje kombėtare dhe me tė kaluar heroike.
Shkrimi Pirrua i Epirit, kontribut i z. Sitky Jahjaj, i qėmtuar me vėrtetėsi nga autori Bruqi, ėshtė mjaft i qėlluar nė kėtė libėr; se na njeh me sundimtarin mė tė shquar tė Epirit, pasardhės i Akilit, i biri i Aiakidit dhe pėrfaqėsues i denjė iliro-epirot dhe strateg i zoti, qė diti tė fitonte mbretėrinė e humbur mė 296 p.e.s. dhe qė epirotėt pėr trimėrinė e tij e thėrritnin shqiponjė dhe ushtarėt ai i quante bij tė shqipes, duke krijuar mė pas traditėn shqiptare. Pirrua e rriti autoritetin e tij dhe tė epirotasve, pellazgjiko-ilir me aftėsi, trimėri dhe zgjuarsi, sa maqedonasit e shėmbėllyen me Aleksandrin e Madh dhe e ftuan pėr ta udhėhequr.
Pirrua ėndėrronte perandori nė perėndim. Ai i shkoi nė ndihmė Tarantos kundėr romakėve, qė vėrtet fitoi, por nė histori ka hyrė me shprehjen fitore si e Pirros . Ai, nė Sicili, mė 278 p.e.s. mundi kartagjenasit; por karriera e tij aq e lavdishme u shemb nė muret e Argosit nga goditja e njė gruaje.
Artikulli Beteja e Kosovės 1389 dhe kontributi i shqiptarėve ėshtė njė meritė tjetėr e autorit, sepse evidencon rėndėsinė e betejės sė Kosovės si bashkim-unitet i ballkanasve kundėr Perandorisė Osmane, si vendi i betejės sė Fushė-Kosovės, tė pjesėmarrjes sė popullsisė masive tė krahinės sė Kosovės dhe vlerėson Milosh Kopiliqin si trim kosovar, i quajtur edhe princ arbėror, qė Car Llazari, mbreti i Serbisė dhe komandanti i betejės sė Kosovės, pranoi tė zhvillonte njė bisedė kokė mė kokė me tė si njė komandant ushtrie, me historinė e njė trimi qė vrau sulltan Muratin II dhe ra si dėshmor, kurse popullsia kosovare e pėrjetėsoi nė kėngė dhe e ktheu nė legjendė tė vėrtetėn e tij.
Nė kėtė betejė tė koalicionit ballkanik, autori ka meritė se e pėshtjellon ngjarjen me korrektėsi. Fakton bashkėpunimin e dhėndurėve tė Car Llazarit, Gjergj Ballshajt dhe Vuk Brankoviēit me takimin e tij nė 1388 pėr koalicion, se pėrmend luftėtarėt e shquar shqiptarė, si: Gjergj Ballshaj, Theodhor II Muzakaj i Beratit, i cili u vra nė betejė, pėr tė cilėt flasin edhe kronikat turke; se Beteja e Kosovės u mbėshtet nga njė koalicion i gjerė, ku morėn pjesė serbėt, Vuk Brankoviē qė drejtonte popullatėn e Kosovės, shqiptarėt dhe boshnjakėt, duke iu kundėrvėnė historiografisė falsifikuese serbe, qė mohon forcat e koalicionit,injoron historinė, ul vlerėn e pjesėmarrjes sė shqiptarėve dhe tė boshnjakėve dhe akoma mė keq, Milosh Kopiliqin e bėjnė serb dhe i shtrembėrojnė mbiemrin. Kėto konfirmohen nga vetė serbėt, qė u zgjuan vonė pėr ta njohur, besuar dhe pėr ta propaganduar betejėn e Kosovės si mit nė favor tė tyre, kur etnologu VukKaraxhiq u kujtua dhe mblodhi disa rapsodi nga njė i verbėr rreth betejės sė Kosovės, qė mė pas i besuan dhe ata vetė. Ēudia vazhdoi edhe nė ditėt tona, shpjegon autori, kur Slobodan Millosheviē, pėr interesat e veta, tė forcimit tė pushtetit politik dhe moral, mitin e betejės sė Kosovės e ktheu nė thirrje pėr unitet, ku gjente edhe shkakun e humbjes sė betejės dhe pėr jehonė organizoi 600-vjetorin e saj me pretekst pėr tė rindėrtuar apo dėbuar shqiptarėt dhe pėr tė luftuar kundėr pavarėsisė sė Kosovės me terma tė irredentizmit islamik, tė terrorizmit, apo krimit tė organizuar, tė fabrikuar po nga ata vetė.
Mbrojta e Plavės dhe e Gucisė e viteve 1879-1880 ėshtė njė dukuri tjetėr e autorit, qė dėshmon pėr atdhetarizėm, duke dokumentuar heroizmin dhe patriotizmin e pashoq tė krahinė sė Plavės dhe tė Gucisė, tė heroit tė krahinės, Ali Pash Gucisė me shokė,tė Kosovės , tė Lidhjes sė Prizrenit, tė gjithė Shqipėrisė, nė mbrojtje tė sė drejtės dhe tė tokave shqiptare, me vendosmėri,me luftė tė pandėrprerė, me gjakderdhje tė pashoqe dhe me diplomaci kundėr malazezėve, qė sulmuan dy here nė mėnyrė tė organizuar dhe me egėrsi pėr tė pushtuar Plavėn dhe Gucinė nė dhjetor 1879 dhe nė janar 1880, por u sprapsėn me trimėri,
me guxim nga forcat e organizuara shqiptare, edhe pse u pėrdor dredhia dhe pėrkrahja e Fuqive tė Mėdha. Evropa e kuptoj mė nė fund se vendi atje ka zot shqiptarėt.
Dėshmitė dhe faktet angleze mbi konfliktin shqiptaro-malazez rreth Plavės dhe Gucisė tė viteve 1879-1880 tė pėrmbledhura nė librin e studiuesit Idris Lamaj botuar nė Nju-Jork nė 1999; konfirmojnė pa ekuivokė shkrimin e autorit Bruqi.
Nė vazhdim pėrmendim artikullin Skėnderbeu dhe rėndėsia e infrastrukturės logjistike pėr tė udhėhequr luftėn qė autori me tė drejtė e paraqet si njė aspekt tė rėndėsishėm dhe tepėr tė veēantė tė epokės luftarake tė Gjergj Kastriotit, qė historiografia dhe Sesioni Shkencor i Akademisė tonė, kushtuar 600-vjetorit tė lindjes sė Skėnderbeut e kishin mėnjanuar atė, duke e kthyer nė legjendė strategjinė dhe betejat e tij luftarake, tė cilat mbeten si tė fundit .Ky shkrim shfaq interes dhe ka vlerė se pėr herė tė parė evidentohet njė koncept i ri, njė ekspozim i njė faze pėrgatitore dhe njė moment vendimtar qė duhet ti jepet rėndėsi nė arritjen e suksesit tė fitores sė betejave, tė vlerėsuara me tė drejtė edhe nga vetė Skėnderbeu, qė del mė se qartas nė artikull. Sekreti i Gjergj Kastrioti Skėnderbeut, qė i rezistoi Perandorisė Osman dhe fitoi, i dedikohet jo vetėm se ishte vėrtet i zoti si strateg, por mė tepėr se ai iu kushtua dhe kuptoi rėndėsinė e infrastrukturės logjistike pėr tė udhėhequr luftėn, duke u mbėshtetur nga suita e tij jofisnike, pėrbėrė nga klerikė, e nga grupi i tij laik, qė kryenin punėn e diplomacisė, tė legatave nė qytetet e Italisė, tė tregtisė, tė lidhjes e bashkėpunimit me shtetet fqinje tė Evropės Juglindore dhe Perėndimore nga ku siguronte paranė, armatimet, pagesėn e mirė tė ushtarėve,bazėn financiare dhe organizimin. Nė kėtė shkrim del se si strategji tė tij, Skėnderbeu kishte Rodonin si kėshtjellėn kryesore dhe se Lezha pėr tė ishte udhė-lidhėse midis detit dhe malėsisė .
Shkrim tjetėr kureshtar, origjinal dhe me interes mbetet Napoleon Bonaparti dhe shqiptarėt, ku autori jep informacione, njoftime historiko-premtuese mbi origjinėn autentike edhe tė mbiemrit tė Napoleonit, perandorit tė Francės .Studimet e autorit hapin fushė veprimi, sjellin burime tė besueshme, mendime dhe citime optimiste tė mjaft autorėve autoritarė tė huaj, qė na konfirmojnė bindjen dhe konsideratėn qė kanė tė huajt tė pranojnė se heronjtė tyre kanė origjinė shqiptare dhe qė meritojnė pėrgėzime. Shkrimi sjell citimin e R. Anzhelit, qė i kujtonte botės se Napoleoni ėshtė po aq shqiptar sa edhe Aleksandri i Madh dhe Skėnderbeu, ku folklori popullor e ka rrėnjosur nė kėngė: Ti shqipe ishe e Aleksandrit , zaptove botėn dhe vajte deri nė Indi. Me Pirron vajte kundra romakėve me Skėnderbeun
pėrmbi osmanllinj. Na kujton dėshminė e Xhozefinės pėr prejardhjen nga Mali i Peloponezit tė Napoleonit, thėnien e vėllait tė Napoleonit se kemi orgjinė arbėreshe, afrimi i Napoleonit me Ali pashė Tepelenėn, dėnimi nga ana e Napoleonit e gjeneralit tė tij, qė i theu nė besė shqiptarėt, si dhe supozimet se a dinte shqip Napoleoni, a i njihte zakonet shqiptare, na mbushin me krenari tė ligjshme se trualli iliro-shqiptar ka rritur brezni trimash dhe burra tė mėdhenj shteti, duke sjellė plot shembuj edhe nga historia.
Kapitulli i Dytė: Pėr Ramushin
I. Dora e Zezė e serbėve vret ēlirimtarėt e Kosovės (Intervistė me Z. Adem Demaēi).
Intervista me z. A. Demaēin duket mjaft serioze, e bėrė nė kohė tė pėrshtatshme, me pėrmbajtje shumė dinjitoze dhe pėrbėn njė thirrje pėr drejtėsi, pėr patriotizėm dhe dinjitet
njerėzor. Pėrgjigjet janė parimore, mendimet janė tė ēiltra, realiste, burrėrore, objektive dhe pa dorashka.
II. Hero nė luftė, hero nė paqe - Ramush HaradinajTitullin e shkrimit e konsideroj mjaft tė pėrshtatshėm, emrin shumė tė merituar, ndėrsa pėrshkrimi mendoj se duhet tė ishte
mė heroik, siē ėshtė, siē njihet dhe siē kėrkohet tė dihet pėr situatėn dhe jo thjesht biografik. Akademia jonė nė vitin 2005 ka reaguar me njė letėr ndaj Gjykatės Ndėrkombėtare nė Hagė
nė mbrojtje tė Ramush Haradinajt me kėtė tekst: Krimineli dhe viktima nuk mund tė ulen nė njė bankė gjykimi.
III. Ramushi - viktim e situatės (neo) koloniale
Shkrimi mendoj se ėshtė njė portretizim i denjė i figurės sė Ramushit, ku pėrshkruhen kontributi dhe meritat e tij tė padiskutueshme, puna dhe veprimtaria e tij prej njė aktivisti, luftėtari dhe udhėheqėsi trim dhe patriot. Atė e karakterizon burrėria e pashoq, guximi, zgjuarsia dhe drejtėsia, pėr tė pėrballuar padrejtėsitė dhe akuzat e sajuara. Sugjeroj qė figurės sė Ramush Haradinit ti jepet njė vend mė i merituar, mė patriotik dhe mė
dinjitoz siē e meriton dhe e do situata.
Kapitulli i tretė: Antropologjia .
Jakov Milaj dhe raca shqiptare.
Shkrimi ėshtė njė kontribut i spikatur i autorit, qė ēmon librin Raca Shqiptare si njė vepėr dinjitoze, qė nxjerr nė pah pėr herė tė parė dhe nė mėnyrė mė tė plotė, veēoritė antropologjike tė shqiptarėve, duke i vlerėsuar jo vetėm si njė
komb i kulturuar, por e pėrcakton me njė prejardhje gjenetike sui generis, duke e veēuar si njė racė qė vėrteton origjinėn dhe identitetin shqiptar.
Ai na e kujton racėn shqiptare, pėr ta besuar vetveten shqiptari, pėr ta njohur atė, se populli i Arbrit ka njė origjinė tė vetme, tė pėrbashkėt dhe autentike, nė tė gjithė vendin ku banon, pa pasur ndryshime esenciale ndaj pėrkatėsisė fetare, krahinore, toskė apo gegė; por ka nevojė pėr njė politikė shoqėrore, qė tė mbrojė figurėn fizike tė racės shqiptare.
Autori argumenton qartė dhe me fakte bindėse se vepra e Jakovit zė njė vend tė merituar nė literaturėn antropologjike shqiptare, se evidenton dukshėm cilėsitė fizike, pasqyron filozofinė, shkencėn dhe terminologjinė e kohės sė vet dhe merr shumė informacione
tė vyera, ku njihet me tipat fizikė nė evolucionin e tyre, qė e pėrcaktojnė shqiptarinė si race tė veēantė. Flori Bruqi u kundėrvihet me tė drejtė, me argumente dhe fakte bindėse disa
studiuesve modernė, qė duan ti errėsojnė vlerat e punimit shkencor tė Jakov Milajt.
Kapitulli i Katėrt. Politika
Arvanitasit, Ēamėria , Epiri i Veriut dhe gjendja sot
Shkrimi evidenton me mjeshtėri, me hollėsira, me dokumente dhe me fakte historike: 1. Djallėzitė e qarqeve greke ndaj popullit arvanitas, qė i dha pavarėsinė popullit grek, ku mbi 90 % e tyre me heronjtė legjendarė, si: Xhavellon, Boēarin, Bubulina etj.; u bėnė therorė nė luftė.
2. Gjenocidin e egėr tė shovinistėve grekė me Venizellon nė krye ndaj popullit ēam autokton, parahelenik nė token e tyre, tė cilėt i shfarosėn,i dėbuan mbi 30 mijė ēamė dhe i persekutuan, duke a u marrė tokat dhe gjithė pasurinė nė sy tė Fuqive tė Mėdha.
3. Agresivitetin dhe armiqėsinė ndaj fqinjit tė tyre Shqipėrisė pėr pretendimet absurde dhe tė padrejta pėr Vorio-Epirin, duke bėrė vrasje, tortura, djegie dhe dėbime masive me dijeni tė Evropės.
4. Padrejtėsitė ndaj Shqipėrisė, duke e copėtuar mė dysh nė 1913 si dhe pabesinė ndaj popujve fqinjė dhe dinakėrinė qė kanė treguar ndajė Fuqive tė Mėdha.
Autori pėrmend me argumente qėndrimin agresiv tė qarqeve greke, qė mbajtėn gjatė periudhės sė demokracisė, ku dogjėn shkolla, fshatra dhe bėnė tortura dhe masakra qė tė kujtojnė periudhėn e kaluar.
Dėshmi e qartė e dinakėrisė dhe djallėzisė sė tyre, qė nuk njeh kufi, ėshtė dhe ardhja e Janullatosit si kryefetar i ortodoksėve shqiptar, pėr tė sjellė ngatėrresa ndėrfetare.
Artikulli mbetet si njė akt mbėshtetės, nxitės dhe si njė dokument me rėndėsi pėr popullin ēam pėr tė kėrkuar tė drejtat e tyre legjitime, nėpėrmjet tė gjitha formave deri nė
Strasburg, me anėn e organizatės sė tyre politike.
A ka intifadė shqiptare nė Iliridė?
Artikulli ėshtė i parapėlqyer se nxjerr nė dukje dhe merr mė shumė nė konsideratė pėrpjekjet
e shqiptarėve tė Iliridės, pėr tė fituar dhe konfirmuar me ligje dhe me kushtetutė tė drejtat e mbi 40 % tė shqiptarėve nė shtetin maqedon. Ai mbėshtet miratimin e tė drejtave tė njeriut, gjuhėn amtare, flamurin kombėtar, njohjen e identitetit dhe tė zakoneve tė popullit shqiptar, tė padiskutueshėm pėr njė komb.
Pushtetarėt e kanė frikė heroin e demokracisė.
Shkrimi nxjerr nė dritė njė tė vėrtetė aktuale, qė duhet tė bėhet shembull i njė veprimtarie tė guximshme vetėmohuese dhe burrėrore nė mbrojtje tė tė drejtave tė popullit tė tij tė shumėvuajtur dhe nxit rininė pėr tu bėrė flamurtare nė interes tė atdheut.
Nder, respekt dhe krenari ėshtė pėrcaktimi i Albin Kurtit, qė mbetet njė shembull frymėzimi pėr tė gjithė rininė kosovare.
Mirupafshim nė Kosovėn e lirė.
Pėrbėn njė pėrgjigje mjaft sfiduese, shumė kuptimplote dhe tepėr korrekte pėr kėrkesėn absurde dhe tė papėrgjegjshme, qė bėn njė pretendues qė mban edhe petkun e zi tė njė kleriku, kur me dashje harron arkivat e Raguzės, tė Gazullit, Buzukut etj.
A do tė ketė njė Nuremberg Shqiptar pėr komunistėt dhe krimet e
tyre?
E vlerėsuar si njė deklaratė qė bėnė jehonė dhe formulon njė thirrje pėr drejtėsi, ajo duhet tė konsiderohet si nxitėse pėr tė gjetur zgjidhje sa mė objektive dhe nė njė kohė sa mė tė pėrshtatshme.
Kapitulli i pestė. Spiunazhi
Agjentura greke dhe Sigurimi i fshehtė i Shtetit Shqiptar.
Autori Flori Bruqi me tė drejtė na njeh nė libėr me kėtė material faktik, pėr tė na vėnė nė dijeni mė mirė edhe mė tepėr pėr ndėrhyrjet, pabesitė, agresionin dhe spiunazhin grek ndaj Shqipėrisė, popullit dhe kufijve tė tij, tė nisur prej kohėsh qysh gjatė periudhės sė Luftės Nacional-Ēlirimtare. Aty evidentohen me fakte, dėshmi dhe me deklarata nga spiuni grek, tė deponuar para seancave gjyqėsore tė gjykatės shqiptare, pėr grupet e spiunazhit, tė rrjeteve organizuese dhe tė ēetave veri-epirote, qė kryenin masakra, tortura dhe shkatėrrime nė dėm tė popullit dhe tė shtetit shqiptar.
Kush janė agjentėt me influence nė Kosovė?
Nė shkrim njihemi me fakte dhe dokumente mjaft interesante tė sigurimit tė fshehtė,qė kanė shėrbyer si forcė lėvizėse nė situata kritike, duke lozur rol vendimtar edhe mė tė fuqishėm se forca ushtarake apo diplomacia pėr tė arritur fitoren. Pėr ta bėrė mė bindėse forcėn e sigurimit, sillen fakte nga historia e sh. III p.e.s. tė Sun Xus, qė thoshte se spiuni ėshtė i domosdoshėm. Kujtohet mashtrimi i kalit tė Trojės, apo aftėsitė e spiunazhit rus tė Zorkit nė Japoni, ose lufta e spiunazhit midis KGB dhe CIA, qė pėrmbysi pushtetin sovjetik si dhe sė fundi terrorizmi i 11 shtatorit 2001, qė kanė dėshmuar pėr forcėn kolosale tė sigurimit dhe tė organizimit tė fshehtė nė arritjen e fitores. Nė kėtė aspekt, thuhet nė shkrim, duhet parė agjentura e spiunazhit tė fshehtė serb nė Kosovė, qė ka punuar dhe punon nga tė gjithė krahėt, duke rekrutuar kosovarė tė gėnjyer nė bashkėpunim me mendjen e djallėzuar pėr tė krijuar frontin e spiunazhit qė e ka tronditur Kosovėn. Agjentėt mė tė rrezikshėm nė Kosovė mbeten spiunazhi - sigurimi i fshehtė dhe organizmat klandestinė, qė kanė vepruar nė mėnyra tė fuqishme, tė padukshme e mashtruese dhe tė paraqitura si mjete mė tė fuqishme se ēdo armė vepruese, qė arrin tė parashikojė dhe tė paralajmėrojė fitoren.
Kapitulli i gjashtė. Gjuhė, letėrsi
Origjina e gjuhės shqipe.
Artikulli vlerėsohet si njė pėrshkrim, prezantim dhe studim i thellė dhe i pėrpunuar i historisė dhe shkencės sė origjinės sė gjuhės shqipe, e pėrcaktuar siē ėshtė e vetme nė familjen paraindoevropiane, duke u pėrballuar me dy teza : tė ilirishtes mė tė besueshme dhe tė trakishtes; tė denja dhe tė dokumentuara nga albanologėt e huaj dhe vendės. Gjuha shqipe autoktone nė Ballkan, e pellazgėve me figurė hėnore, qė autori e nxjerr tė shkruar nga viti 1462, por qė dokumentet e fundit e sjellin edhe mė herėt rreth 1200, tė zbuluar nė Vatikan.; kurse logjika natyrisht tė ēon akoma mė herėt.
Ndjen kėnaqėsi dhe krenari kombėtare, kur njihesh me fakte historike nga tė huajt, nga klerikėt shqiptar dhe nga albanologėt tanė mbi gjuhėn shqipe tė shkruar, mbi alfabetet e krijuara, tė pėrpunuar nė kongreset gjuhėsore, tė ngritur nė gjuhė standarde, tė njohur me veēoritė e gjuhės sonė, tė elaboruar nga korifenjtė: K. Kristoforidhi, E. Ēabej, A. Buda, M. Domi, I. Ajeti dhe nga arbėreshėt me nė krye J. De Rada dhe qė kjo gjuhė e Naimit po flitet sot nga 15 milionė shqiptarė nė botė dhe nga 7 milionė vendės nė Ballkan, si dhe nga albanologė nė shumė shtete, dhe po mėsohet nė shumė universitete tė botės dhe ku gjen libra shqip nė vendet mė tė zhvilluara tė rruzullit tokėsor. Rėndėsia e kėtij artikulli qėndron nė faktin se aty gjendet gjithēka qė duhet, e shkruar me kujdes, me vėrtetėsi, me hollėsi
dhe nė baza shkencore.
Censura dhe shterpėsia letrare.
E konsideroj njė diskutim filozofik me objektivitet real, gjetjen dhe shqyrtimin e vėrtetėsisė letrare atje ku nuk ka krijimtari tė lire, tė vėrtetė, por tė censuruar. Atje ku shkrimtari bėhet i vetėdijshėm se ai sheh, ndjen dhe mendon, por nuk mund ti thotė, se tė tjera ėshtė i shtrėnguar tė shpreh, edhe pse vetė nuk i beson. Kėshtu, ca heshtin, tė tjerė mundohen tė bėhen pėrkthyes dhe ndokush i fut shkrimet nė sirtar, se kėshtu i duket mė drejt pėr ti ruajtur; duke konkluduar se censura censuron ata qė pranojnė tė censurohen servilėt e regjimit.
Materiali i autorit i shtjellon me hollėsi dhe nxjerr si pėrfundim se censura tė shpije nė shterpėsi letrare, qė nė regjimin totalitar, krijuesi dhe artisti arrijnė tė kthehen nė njė zanatēi, tė instrumentalizohen dhe tė diktohen nga censuruesi, duke i dhėnė tema tė gatshme pėr tė shkruar, pėr ta depersonalizuar; pėr tė qenė pa personalitet, pa vullnet, pa dėshirė dhe pa dashuri.
Kjo ka sjell si konkluzion edhe boshllėkun qė ekziston edhe nė ditėt e sotme nė letėrsi, qė po kthehet nė imitim tė perėndimorėve. Autori diskuton edhe si dėm nė letėrsinė shqipe pėrkthimet e veprave tė I. Kadaresė nga Jusuf Vrioni, nė aspektin se janė pėrkthyer vepra shqip nė gjuhė tė huaj, qė nuk sjellin aq vlera letrare, se sa pėrkthimet e letėrsisė nga gjuhėt e huaja nė shqip, se kontribuojnė mė shumė dhe krijojnė horizont mė tė gjerė letrar, duke detyruar disa shkrimtarė tė heqin dorė nga tė shkruarit nė kohėn e diktaturės.
Lavdi De Radės.
Kjo jehonė dhe thirrje evidenton personalitetin dhe autoritetin e figurės mė tė shquar letrare tė letėrsisė sė re, qė pėrfaqėsoi me dinjitet iluminizmin e ndritur, qė do tė lindte dhe do tė frymėzonte patriotizmin, idealizmin, traditat dhe heroizmin e popullit shqiptar. J. De Rada lėvroi me mjeshtėri, me zgjuarsi, me shumė kujdes dhe me aftėsi profesionale rapsodinė shqiptare, duke sjellė njė xhevahir tė traditės gojore popullore, shpalljen e Milosaos nė 1836 si kryevepėr e parė shqiptare nė botėn shqiptare, duke i thurur lavdi trashėgimisė popullore dhe detyroi tė zgjohej kureshtja e tė huajve La Martin dhe Ygo, qė ta admirojnė etj. Ai shkroi vargun e famshėmErdhi ditė e Arbrit, duke dhėnė kushtrimin se dy shtetet e veriut tė Bushatllijve dhe e jugut tė Ali pashės, nuk u varrosėn, por janė ripėrtėrirė me idenė e re tė ēlirimit kombėtar.
Jetoi gjatė dhe prapė Arbėrinė tė lirė nuk e pa, por edhe kur u bė e pėrgjysmuar Shqipėria, atė nuk e njohu dot se ajo ishte analfabete.
Branko Merxhani. Ky emėr i harruar i gazetarisė shqiptare
Pėrmendet me tė drejtė si njė nga penat mė tė spikatura dhe mė tė mprehta tė viteve 30-tė nė Shqipėri, si gazetar, publicist dhe pėrkrahės i idesė sė neoshqiptarizmit pėr njė zhvillim kulturor jashtė politikės dhe u dallua si njė aktivist i palodhur, pėr pėrhapjen e dijes dhe tė atdhetarizmit, kudo ku punoi nė Shqipėri, Athinė e nė Turqi. Bashkėpunėtorėt e tij, Nexhip Alpani dhe Petrua flasin me respekt pėr kontributin e vlefshėm dhėnė nė publicitet, ndėrsa Flori Bruqi me konsideratė shprehet: figura e harruar e Branko Merxhanit duhet tė nderohet, tė respektohet dhe tė vlerėsohet me dinjitet nė median e sotme.
Ismail Kadare. Nė librin kronik nė gurė, thotė autori, dėshiron tė ndryshojė rrjedhėn e romaneve si nga ana e paraqitjes dhe tė ngjarjeve, megjithėse shfaqen edhe shumė mendime dhe alternativa komplekse; por duket se ajo po ndjek vazhdėn e luftės, pėr tė reflektuar dhe pėr ti parė personazhet me syrin e njė fėmije, tė vetvetes, pa pasur ndonjė ndikim partishmėrie, duke pasqyruar edhe vlerat e njė rėndėsie etnografike qė Gjirokastra
e ka pasur traditė.
Klasikėt e romanit postmodernė.
Ėshtė nė nderin e autorit qė nė librin e tij diti tė zgjedhė dhe tė pėrfshijė tri personalitetet mė tė denja, mė tė kėrkuara dhe mė tė zgjedhura, qė kanė bėrė emėr dhe e kanė pėrfaqėsuar me autoritet dhe me dinjitet epokėn postmoderne me veprat e tyre. Le ti pėrmendim pėr respekt: Valero Massino Manfredin me trilogjinė e Aleksandrit tė Madh, Umberto Econ me Flakėt misterioze tė mbretėreshės Loana dhe Aleksander Bariccon me Novoēenton apo Legjendėn e pianistit, tė tre autorė, me tri histori dhe vetėm me tri romane, sollėn imazhin
e tri epokave, duke pasur vetėm dy gjėra tė pėrbashkėta: atdheun -Italinė dhe famėn e tyre ndėrkombėtare.
Homeri dhe Odisea nuk kthehen mė nė truallin grek.
Artikulli evidenton me hollėsi dhe me fakte krizėn dhe vėshtirėsitė qė po has letėrsia greke pėr tė kapėrcyer izolimin kombėtar tė literaturės sė vendit, e cila u vu nė dukje mė sė qarti nė panairin e Frankfurtit nė gjermani. Grekėrit po pėrpiqen tė mbijetojnė, nga mbiprodhimi i botimeve, qė i sjellin nė jetė mė lehtė se fėmijėt e tyre. Po pėrkthejnė sa mė shumė nė gjuhė tė huaj, hoqėn dorė nga fjalori mitologjikė grek dhe nga Homeri, qė ishte krenaria e tyre, siē bėri Elitys, edhe sepse ishte formuar boshllėk i madh mbi dymijėvjeēar, nga lulėzimi helenik, qė akuzohet se kishte vjedhur mite dhe legjenda nga lindja.
Nė 60-vjetorin e lindjes sė shkrimtarit dhe atdhetarit Jusuf Bardhosh Gėrvalla.
I njohur si intelektual me merita, autori thekson se nuk duhet tė harrohet, por tė ēmohet si shkrimtar me vlera tė larta si poet, prozator, dramaturg, atdhetar, si njė figurė poliedrike dhe simbol i kombit, mbasi mbetet edhe nga mė prodhimtarėt nė trashėgiminė e dorėshkrimeve.
A ėshtė Rifat Kukaj njė thesar shqiptar?
Vlerėsohet si njė veprimtar mjaft inkurajues, qė ka shkruar mbi 40 vepra letrare, libra dhe romane dhe mbi 30 punime tė dramatizuara, duke arritur njė sukses tė merituar nė lėmin e letėrsisė, ku spikatin proza dhe poezia, tė vlerėsuara edhe me shumė ēmime. Kontribut tė veēantė ka dhėnė nė edukimin e brezit tė ri dhe nė letėrsinė e fėmijėve.
Nė vend tė pėrkujtimit: Mehmet Kajtazi.
Njihet si gazetar me kontribute tė veēanta, por ka shkruar edhe vepra letrare nė poezi dhe nė dramė. Pėrmendet si aktivist dhe atdhetar dhe kujtohet me respekt dhe me nderim pėr dramėn e tij Njė natė e fundit nė Goli Otok, qė i kushtohet popullit tė tij dhe pėrshkruan vuajtjet e torturat nė kėtė kamp internimi. Nė kujtim tė tij autori pėrmend shkrimin e tijKultura bashkon kombin.
Kush ėshtė Kolec Traboini?
Autori me dashamirėsi pėrgjigjet se ėshtė njė shkrimtar, gazetar, publicist, qė ka shkruar vepra letrare, prozė, poezi, skenarė, me tematika tė ndryshme, tė karakterit shoqėror, patriotik, erotik dhe dallohet pėr njė stil tė tij origjinal dhe pėr njė humor tė hollė me karakter konstruktiv dhe dashamirės. Ai ka drejtuar gazetėn Egnatia me pėrgjegjėsi dhe ka dhėnė njė kontribut tė ndjeshėm me shkrimet e tij nė hapėsirėn virtuale me tė cilat mund tė njiheni edhe nė libėr.
Kozeta Zylo
Prezantohet si njė aktiviste e dalluar e komunitetit shqiptaro-amerikan e Nju-Jorkut, si njė intelektuale dhe pedagoge e respektuar nė institutin amerikan Globus nė Bruklin, si njė publiciste, letrare dhe poete, qė po bėn karrierė. Intervistat e shumė intelektualėve e vlerėsojnė Kozetėn si njė poete me perspektivė dhe e komentojnė librin e saj poetik, Monumentin si njė vepėr me perspektivė. Ajo ka shkruar edhe njė libėr tjetėr poetik, ku jepen pėrshtypje tė mira.
Kush ėshtė Gani Xhafolli?
Njihet si shkrimtar. qė ka publikuar mbi 20 vepra letrare, si poezi, romane dhe ėshtė vlerėsuar me ēmime. Ka ende shumė materiale nė dorėshkrime, qė presin radhėn pėr tu botuar. Nga poezitė mė tepėr i ėshtė ēmuar libri poetik Gjeometria e syrit, pėr tė cilėn ka mjaft komentime interesante.
Kush ėshtė Nehat S. Hoxha?
Ka bėrė emėr si letrar, poet dhe pėrkthyes. Ka shkruar 5 libra artistikė dhe ka pėrkthyer mbi 18 vepra artistike nga anglishtja, me materiale tė filmit artistik, arsimor dhe vizatimor. Ai ka bėrė dhe mjaft adaptime pėr TV,radio, gazeta dhe pėr revista. Ėshtė njė aktivist dhe organizator i palodhur dhe pjesėmarrės nė delegacionet e huaja.
Muhaxhedinėt si Golden Boys. Flitet pėr Bernald Henri Levyn, autor i librit Kush e vrau Daniel Pearl, qė ėshtė njė dokument, qė bėnė njė analizė letraro-politike, me aspekte tė
shumta moralo- kulturore e filozofike; qė mė shumė se ēdo burim i mundshėm, tė lehtėson udhėtimin nė zemrėn e Al-Kaidės dhe ėshtė njė homazh pėr njė gazetar qė mizorisht ekzekutohet pse donte tė zbulonte njė tė fshehtė tė vėrtetė.
Rekuiem pėr
Aty njihemi me pėrshėndetje, konsiderata dhe alternativa tė pėrzemėrta!
Persekutimi komunist mbi vajzat e Bajram Currit.
Dėshiroj qė artikullin ta parafrazoj me njė nėnkuptim tė lartė pėr nder tė Bacė Bajramit, duke shprehur pėr familjen: Konsideratė tė veēantė, respekt, nder, admirim pėr fisnikėrinė, atdhedashurinė, mirėsjelljen, mikpritjen qė kanė manifestuar pjesėtarėt gjatė jetės sė tyre me gjithė keqtrajtimet qė kanė pėsuar. Kjo bėhet edhe nė pėrkushtim tė kujtimit tė tė paharruarit Bajram Curri, heroit legjendar tė Kosovės dhe tė Shqipėrisė.
Polemikė pa dorashka. Klajd Kapinova.
Duke mos dashur tė prononcohem ,tė mė falni; por pėr tė mos qėndruar indiferent, do tė dėshiroja tė jepja disa mendime shoqėrore: I konsideroj si replika tė pakuptimta midis intelektualėsh. Tė pasinqerta midis shoqėrisė. Me interpretime jomiqėsore pėr jetėn dhe pa baza morale pėr kohėn.
Letėr e hapur organizatorėve dhe spektatorėve tė koncertit tė Goran Bregoviēit. Argumenti: Analizė dhe koment
Konkluzioni qė del nga artikulli ėshtė mė se i qartė: njėakuzėe drejtė, e ndershme dhe e sinqertė qė u drejtohet organizatorėve, edhe pjesėmarrėsve dhe njė fyerje pėr popullin shqiptar e sidomos kosovar, qė me dashje apo pa dashje ose tė rėnė nė kurth, kanė lejuar njė bashkėkombės serb tė japė koncert nė mes tė Tiranės, duke u njohur si i padėshirueshėm, pėr tė penguar pavarėsinė e Kosovės me gjithė autoritetin e tij.
Kapitulli i shtatė. Psikanaliza, Astrologjia dhe Erotika
Ēėshtė psikologjia, psikanaliza dhe kush ėshtė Zigmund Frojd (Siegmund
Freud)?
Shkrimin e vlerėsoj si njė artikull shkencor, pėrshkruar me mjaft saktėsi, me nocione shumė tė qarta, korrekte, me karakter filozofik, qė pėrbėn njė material mjaft tė nevojshėm pėr ēdo intelektual tė ēdo profile. Aty gjen tė zbėrthyer terminologjitė e nevojshme tė psikologjisė, psikanalizės dhe tė psikoterapisė. Nga leximi me kujdes i materialit del njė kokluzion i madh: ne tė gjithė kemi nevojė dhe duhet ta njohim mė mirė vetveten, megjithėse
ėshtė e vėshtirė.
Figura e Zigmund Froidit jepet mjaft e qartė, me tė gjitha atributet dhe veprimtaritė e tij prej njė shkencėtari kolos, qė krijoi psikanalizėn duke filluar nga vetja e pastaj kaloi tek pacienti.
A duhet besuar Horoskopi?
Ai vlerėsohet dhe konsiderohet si njė art parashikues, me histori shumėshekullore, me ecuri
trashėgimore, me njohje dhe besueshmėri tė shumė brezave, tė kthyer nė mjet-art-parashikim, i besueshėm, por edhe sfidues. Pra, a duhet besuar?
Shkenca i bie shkurt JO, se s ka baza shkencore. Po a i mbush mendjen botės?!
Kjo kushtėzohet me shansin- fatin-ndikimin dhe besimin. Shumėkush e beson astrologjinė qiellore, sepse thuhet se horoskopi gjen gjithēka. Ndoshta!
Por, kjo vjen nga besimi i verbėr dhe se mendja jonė gėnjehet. Mirėpo, ato kanė marrė njė pėrhapje kaq tė madhe nėpėrmjet shenjave tė zodiakut, sa qė profecia ėshtė kthyer si nė njė perėndi dhe megjithatė nuk duhet besuar.
Psikologjia erotike
Tė dhėnat e paraqitura, ndonėse me informacione tė shkurta, dhe me materiale orientuese tė sferės erotike, mendoj se nuk do ta justifikonin prezencėn e tyre tė qėndronin krahas materialit aq serioz historiko-letraro-shkencor qė ėshtė parashtruar nė libėr me aq kompetencė dhe dinjitet.
Kapitulli i tetė. Ēka janė sėmundjet ngjitėse seksuale?
Shkrimi ėshtė njė literaturė shkencore popullore mjaft e nevojshme , shumė e rekomandueshme dhe mė se e domosdoshme pėr tu njohur nga tė gjithė, pėr tė pasur dijeni pėr sėmundjet seksualisht ngjitėse, pėr tu ruajtur, pėr tu mbrojtur dhe mė nė fund edhe pėr tu mjekuar.
Materiali ėshtė mjaft orientues, i asimilueshėm, i kuptueshėm, por ka nevojė edhe pėr plotėsime.
Akademik Prof. Dr. NAMIK M. SHEHU,
Sekretari shkencor i Akademisė Shqiptaro-Amerikane , Nju-Jork
Nga forma elektronike te
forma e shtypur
Libri Guxim Shqiptar i Flori Bruqit ėshtė njė pėrzgjedhje, njė seleksionim i punimeve mė tė mira elektronike, botuar nė faqet e rrjetit (web sites), bas i tė cilave qe dhe ėshtė autori dhe qė tash i afrohen publikut lexues tė pėrmbledhura nė njė vėllim mė vete. Me njė fjalė, libri ėshtė bėrė qė edhe publiku lexues, i pamėsuar me botimet elektronike, tė njihet me tema tė ndryshme, qė kanė gjetur njė trajtim tė gjerė e tė denjė pikėrisht nė kėtė formė. Pra, kemi njė kalim nga forma elektronike te forma e shtypur.
Nga temat e ndryshme historike, pėr seriozitetin dhe thellėsinė e trajtimit, tėrheq vėmendjen artikullit Mbrojtja e Plavės dhe e Gucisė, sado qė janė me interes edhe disa ide tė hedhura pėr origjinėn shqiptare tė perandorit francez Napoleon Bonaparta.
Njė peshė jo tė vogėl ka kapitulli Pėr Ramushin, nė tė cilin ėshtė pėrmbledhur intervista e z. Adem Demaēi me titull Dora e Zezė e serbėve vret ēlirimtarėt e Kosovės, artikulli i autorit Hero nė luftė - hero nė paqe: Ramush Haradinaj, si dhe artikulli Ramushi, viktimė e situatės (neo)koloniale.
Megjithatė, pjesa qendrore e librit i kushtohet antropologjisė, nė tė vėrtetė veprės Raca shqiptare tė Jakov Milajt, ku edhe autori, pos mospajtimeve tė hapura me disa autorė, jep dhe ndihmesėn e vet nė ndriēimin e kėsaj ēėshtjeje shumė tė ndjeshme.
Nė kapitullin Politikė kanė gjetur vend shumė tema aktuale, sikundėr ėshtė ēėshtja e pazgjidhur ēame, ēėshtja nė ka intifadė nė Iliridė, frika qė kanė udhėheqėsit tanė nga kryetari Vetėvendosjes, Albin Kurti me titullin shumė domethėnėsPushtetarėt e kanė frikė heroin e demokracisė, dy artikuj pėr mjekun e dėgjuar shqiptar, z. Namik Shehu etj.
Njė kapitull qė do tė zgjojė interesimin e lexuesve ėshtė pa dyshim Spiunazhi, ku kanė gjetur vend artikujt Agjenturat greke dhe Sigurimi i Fshehtė i Shtetit Shqiptar, Kush janė agjentėt me influencė nė Kosovė dhe Aktivitetet kriminale tė shtyra nga shėrbimet sekrete armiqėsore nė Kosovė.
Por, kapitulli mė i gjerė dhe mė i larmishėm ėshtė Gjuhė & letėrsi, ku hetohet edhe karakteri i ndjeshėm hulumtues i autorit, sidomos nė portretizimin e figurės sė Jusuf Gėrvallės dhe vlerave tė veprės sė tij letrare; pastaj disa anė tė panjohur tė shkrimtarit tashmė tė ndjerė, Mehmet Kajtazi etj.
Janė me interes edhe artikujt pėr Kolec Traboinin, Rifat Kukajn, Kozeta Zylon, Gani Xhafollin, Nehat S. Hoxhėn, si dhe njė varg temash nga letėrsia botėrore.
Libri mbyllet me kapitullin Psikanalizė, astronomi dhe erotikė, ku trajtohen tema nga kėta lėmenj interesantė tė jetės njerėzore.
Abdullah Konushevci
Prishtinė, 3 dhjetor 2007 |
|
