| » Opcionet për artikullin |
|
Dėshmi e Daniel Fried, ndihmės-sekretar pėr ēėshtje euro-aziatike nė Komitetin pėr Politikė tė Jashtme tė Senatit Amerikan, kryesuar nga senatori Joseph Biden dhe anėtari i lartė i kėtij komiteti, Richard Lugar.
Gjendemi sot nė fund tė njė episode mė tragjike tė Evropės: shpėrbėrjes sė dhunshme tė ish-Jugosllavisė. Deklarata pėr pavarėsinė e Kosovės e 17 shkurtit i ka dhėnė fund agonisė dhe procesit shumėvjeēar tė zhdukjes sė kėtij vendi.
Deklarata pėr pavarėsinė e Kosovės pėrmbyll njė kapitull, por hap tjetrin. Ne duhet tė merremi me sfidat afatshkurtra tė sigurisė dhe sfidat afatgjata tė zhvillimit tė Kosovės. Kėto janė sfida serioze.
Shumė gjėra mund tė shkojnė pėr tė keq dhe disa gjėra mbase edhe do tė shkojnė. Por, status quo-ja ishte e paqėndrueshme dhe synimi pėr ta ruajtur atė do tė nxiste sfida madje edhe mė tė mėdha.
Pavarėsia e Kosovės e sjell Evropėn mė afėr synimit pėr tė qenė e tėrėsishme, e lirė dhe nė paqe. Tre presidentė amerikanė George W.Bush, Bill Clinton dhe George H.W. Bush kanė artikuluar dhe avancuar objektivin strategjik pėr ta ndihmuar Evropėn qė tė jetė e tėrėsishme, e lirė dhe nė paqe. Kosova ėshtė njė prej problemeve tė fundit tė pazgjidhura qė e ka parandaluar pėrmbushjen e kėtij synimi.
Tash, sikur qė e patė nė televizion para dy javėsh, emocionet janė tė larta mbi kėtė ēėshtje nė Serbi. Serbia fuqishėm e kundėrshton pavarėsinė e Kosovės. Ne e kemi kuptuar kėtė dhe jemi pėrpjekur qė tė arrijmė tek serbėt nėpėrmjet diplomacisė, gjatė kėsaj periudhe tė dhembshme pėr ta.
Kjo e bėn sulmin e bandave nė ambasadėn tonė dhe ambasadat tjera nė Beograd edhe mė tė turpshėm. Ajo ēfarė ka ndodhur ėshtė e gabueshme dhe disa autoritete serbe bartin pėrgjegjėsi tė plotė.
Roli i disa liderėve serbė nė dhunėn e bandave kundėr ambasadės sonė dhe ambasadave tjera nė Beograd nuk ėshtė i qartė dhe mund tė mos jetė kurrė i tillė. Por, pėrtej dyshimeve, disa liderė serbė kanė nxitur popullatėn me retorikė nacionaliste, duke krijuar njė ambient armiqėsie qė ēoi drejtpėrsėdrejti deri tek sulmet. Prandaj, e mbajnė Qeverinė serbe pėrgjegjėse pėr atė ēfarė ndodhi mė 21 shkurt, por edhe pėr incidentet qė mund tė ndodhin nė tė ardhmen.
Dua tė shfrytėzoj kėtė forum, ashtu siē i kam shfrytėzuar edhe tė tjerat, ti rikujtoj autoritetet serbe pėr pėrgjegjėsitė qė kanė, pėr tė ofruar sigurinė e ambasadave, ashtu siē ėshtė paraparė me Konventėn e Vjenės.
Nė Kosovė, gjithashtu ka pasur nxitje dhuna nga ana e serbėve. Serbėt dhe kushdo tjetėr kanė tė drejtė tė protestojnė pavarėsinė e Kosovės. Por, nuk ekziston e drejta pėr dhunė dhe keqtrajtim.
Sulmet nė veri tė Kosovės kundėr personelit ndėrkombėtar tashmė kanė ndodhur. Ato janė tė papranueshme, sikur qė janė edhe deklaratat qė provokojnė ose arsyetojnė dhunėn e kėtillė. Kėrkojmė nga liderėt nė mbarė rajonin qė tė dėshmojnė pėrgjegjėsinė e tyre.
Zgjedhjet qė i kemi pasur pėr Kosovėn kanė qenė tė kufizuara dhe ne kemi bėrė mė tė mirėn. Ėshtė e rėndėsishme tė rikujtohen zhvillimet qė ēuan deri tek pavarėsia e Kosovės pėr tė kuptuar se si tė ecim pėrpara.
Zhbėrja e Jugosllavisė ka qenė jokonsensuale dhe shumė e dhunshme. Filloi me ardhjen nė pushtet tė diktatorit tė Serbisė, Slobodan Milosheviq, duke terrorizuar pjesėt tjera konstituive tė Jugosllavisė.
Mė 1989, ai e zhveshi Kosovėn nga autonomia, tė cilėn e kishte gėzuar nė kuadėr tė Jugosllavisė. Me kėtė u mbjell fara e konfliktit tė Kosovės. Taktikat e Milosheviqit e detyruan Slloveninė qė tė largohet, e cila u pasua nga republikat tjera konstituive, Kroacia, Maqedonia, Bosnjė e Hercegovina dhe Mali i Zi. Milosheviqi u pėrgjigj duke filluar konflikte tė intensitetit tė ndryshėm.
Pėrgjatė viteve tė 90-ta, flakėt e vazhdueshme nacionaliste tė Milosheviqit shkaktuan kaos nė Jugosllavi. Prandaj, Jugosllavia nuk ekziston mė. Deklarata pėr pavarėsinė e Kosovės ishte akti final i kėsaj zhbėrjeje.
Politika e Milosheviqit pėrballė Kosovės, prej vitit 1989 e deri mė 1999, ėshtė njė rrėfim i dhimbshėm shkatėrrimi, madje edhe nė bazė tė standardeve tė tmerrshme tė luftėrave nė Jugosllavi.
Fillimisht, diktatori serb ka instaluar njė sistem tė ngjashėm me aparteidin e sundimit etnik serb nė Kosovė. Shqiptarėt e Kosovės, mbi 90% e popullatės, i janė nėnshtruar njė diskriminimi sistematik dhe pėrjashtimi nga punėt e tyre.
Sė pari, populli i Kosovės zgjodhi rezistencėn paqėsore, duke shpresuar qė tė shmangin tmerret qė ndodhnin nė Bosnjė dhe Kroaci. Por, kur disa prej tyre megjithatė morėn rrugėn e rezistencės sė armatosur, gjė tė cilėn Shtetet e Bashkuara nuk e kanė pėrkrahur, pėrgjigja e Milosheviqit ishte e tmerrshme; fshatra tė tėra u bombarduan, qytetarė tė shumtė u ekzekutuan, familjet u masakruan. Refugjatėt ikėn nėpėr male, pa strehė dhe nėpėr borė.
Qė prej vitit 1993, Kėshilli i Sigurimit i Kombeve tė Bashkuara filloi tė diskutojė situatėn nė Kosovė dhe tė miratojė rezoluta. Mė 1999, Kėshilli kishte lėshuar jo mė pak se shtatė tė kėtilla, duke kėrkuar ndėrprerjen e shkeljeve masive tė tė drejtave tė njeriut. Regjimi i Milosheviqit i injoroi tė gjitha.
Mė nė fund, mė 1999, me Qeverinė nė Beograd, e cila refuzonte tė ndalonte spastrimin etnik nė Kosovė pėrkundėr njė sėrė vėrejtjesh tė intensifikuara, tė 19 aleatėt e atėhershėm tė NATO-s arritėn vendimin unanim pėr tė ndėrmarrė njė aksion kolektiv kundėr policisė dhe forcave ushtarake serbe nė Kosovė.
Presidenti Clinton dhe homologėt e tij evropianė me tė drejtė vendosėn se spastrimi etnik nuk mund tė vazhdojė. Pas pėrpjekjeve tė shtuara diplomatike, tė cilat dėshtuan ti japin fund dhunės, NATO lansoi njė fushatė bombardimesh kundėr forcave tė Milosheviqit, nė mars tė vitit 1999. Milosheviqi u pėrgjigj duke lansuar njė fushatė tė papėrmbajtur tė terrorit kundėr civilėve nė Kosovė. Nė prill, Kombet e Bashkuara raportonin pėr rreth 850 mijė tė zhvendosur nga shtėpitė e tyre dhe kjo ishte njė e dhėnė konservative.
Grupe tė forcave paramilitare serbe organizuan vrasjet dhe detyruan qytetarėt shqiptarė tė Kosovės drejt trenave, qė i deportonin ata pėr nė Maqedoni kėto pamje kujtonin periudhėn e mėhershme tė njė krimi etnik nė Evropė dhe ishin drithėruese.
Pas 79 ditė bombardimesh, Milosheviqi kapitulloi. Nė qershor tė vitit 1999, Kėshilli i Sigurimit i Kombeve tė Bashkuara miratoi Rezolutėn 1244, duke pezulluar qeverisjen e Beogradit nė Kosovė dhe duke e vendosur Kosovėn nėn administrimin e pėrkohshėm tė Kombeve tė Bashkuara.
Nė tė njėjtėn rezolutė, Kėshilli i Sigurimit autorizoi forcėn paqeruajtėse tė NATO-s pėr tė ofruar njė ambient tė sigurt dhe tė qetė nė Kosovė. Qė prej atėherė, Kosova ėshtė administruar nga Kombet e Bashkuara nė kuadėr tė Rezolutės 1244 tė Kėshillit tė Sigurimit. Rezoluta gjithashtu ofroi njė vetėqeverisje lokale, duke parashikuar njė proces politik qė do tė pėrcaktonte tė ardhmen e Kosovės. Ky proces tani rezultoi me pavarėsinė e Kosovės.
Kjo ėshtė diēka, e cila duhet tė nėnvizohet. Rezoluta 1244 e hoqi Serbinė nga roli qeverisės mbi Kosovėn. Kjo ka ndodhur para nėntė vjetėsh ose thėnė mė mirė dhjetė vjetė qė kur Milosheviqi filloi shkattėrimin e tij nė Kosovė. Vota pėr rezolutėn 1244 ishte 14 - 0, me abstenimin e Kinės, por me pėrkrahjen e plotė tė Rusisė.
Rezoluta 1244 nė mėnyrė specifike ka nėnvizuar njė proces tė mbikqyrur nga Kombet e Bashkuara pėr tė adresuar statusin e ardhshėm tė Kosovės, njė rrugė pėrpara tė cilėn Shtetet e Bashkuara aktivisht e kanė pėrkrahur. Mbi tė gjitha, derisa 1244 synonte njė marrėveshje midis palėve, ajo nuk e kėrkonte njė gjė tė kėtillė. Hartuesit e kėsaj rezolute nuk e kanė hedhur poshtė asnjė opsion tė mundshėm pėr statusin dhe vetė rezoluta madje reflekton mundėsinė e pavarėsisė si rezultat.
Rezoluta gjithashtu e ka vėnė Kosovėn, pėr njė periudhė tė caktuar, nėn administrimin ndėrkombėtar. Pas luftės, Kosova ka bėrė pėrparim nėn mbikqyrjen e Kombeve tė Bashkuara. Ata tė cilėt Milosheviqi i pėrjashtoi u kthyen shpejtė nė Kosovė. Kombet e Bashkuara ndihmuan popullin e Kosovės pėr tė ndėrtuar qeveritė lokale, Parlamentin dhe njė forcė policore shumėkombėshe. Zemėrimi dhe frika megjithatė ende mbizotėronin nė mbarė Kosovėn, por pėrparime kishte.
Sidoqoftė, ēėshtja e pazgjidhur e statusit tė Kosovės vazhdonte tė jetė njė hije e rėndė. Administrata, qėllimisht dhe nė mėnyrė sistematike kėrkonte zgjidhje diplomatike pėr kėtė ēėshtje. Ne kemi pėrkrahur negociatat midis palėve, tė cilat zgjatėn dy vjetė.
Nė fillim tė vitit 2006, Kombet e Bashkuara emėruan njė diplomat tė respektuar evropian, ish presidentin finlandez, Martti Ahtisaari, si tė dėrguarin e posaēėm, me mandate pėr tė negociuar njė zgjidhje mbi problemin e statusit final tė Kosovės.
Ahtisaari punoi intensivisht me tė gjitha palėt, duke diskutuar nė veēanti njė sėrė masash mbrojtėse pėr pakicat nė Kosovė nė pėrgjithėsi dhe pėr komunitetin serb nė veēanti. Ata gjithashtu diskutuan edhe pėr sforcimin e njė qeverisjeje efektive, duke pėrshirė decentralizimin e qeverisjes lokale, mbrojtjen e trashėgimisė kulturore dhe fetare, me theks tė veēantė ato serbe dhe promovimin e zhvillimit ekonomik.
Pas 14 muajsh, nė prill tė vitit 2007, i dėrguari i posaēėm Ahtisaari konludoi se palėt janė nė njė situatė tė papajtueshme. Sipas tij, asnjė negociatė shtesė, pavarėsisht nga kohėzgjatja, nuk do tė mund tė prodhojė ndonjė marrėveshje midis palėve. Prandaj, ai ia prezantoi Kėshillit tė Sigurimit rekomandimet e veta pėr statusin e ardhshėm tė Kosovės. Nė planin e tij pėrfshiheshin edhe masat pėr mbrojtjen e komuniteteve joshqiptare nė Kosovės. Ai ka rekomanduar gjithashtu qė Kosova tė bėhet e pavarur, nėn mbikėqyrjen ndėrkombėtare pėr njė kohė tė caktuar. Kosova e ka pranuar kėtė pako kompromisi, Serbia jo.
Pjesa dėrmuese e anėtarėve tė Kėshillit tė Sigurimit u pajtuan me rekomandimet e tij, sikurse edhe tė gjithė anėtarėt e Bashkimit Evropian, tė cilėt ishin nė Kėshillin e Sigurimit, por edhe shumica e vendeve tjera nė Evropė rajoni mė i prekur nga jostabiliteti i ri nė rajon. Administrata i bėri tė gjitha ēkishte mundur ti bėjė verėn e kaluar, nė pėrpjekje pėr tė siguruar mbėshtetjen e Kėshillit tė Sigurimit pėr planin e Ahtisaarit. Ne besonim se njė veprim i shpejtė i Kėshillit tė Sigurimit do tė dėrgonte njė mesazh pozitiv pėr unitetin global mbi kėtė ēėshtje, duke hapur rrugėn pėr njė tranzicion mė tė lehtė pėr Kosovėn. Synimi i BE-sė dhe SHBA-sė qė tė menaxhonin situatėn nė Kosovė nėpėrmjet Kėshillit tė Sigurimit u pengua nga Rusia.
Nė pėrpjekjen e fundit pėr tė eksploruar ēdo bazė tė mundshme pėr njė zgjidhje tė negociuar, ne morėm pjesė drejtpėrsėdrejti nė katėr muaj shtesė tė negociatave, nėn mbikėqyrjen e Treshes ndėrkombėtare, nė pėrbėrje tė Shteteve tė Bashkuara, Bashkimit Evropian dhe Rusisė, njė propozim ky i bėrė nga presidenti francez Nicholas Sarkozy. Kjo Treshe me ambasadorin Frank Wisner si pėrfaqėsues amerikan shqyrtoi tė gjitha rezultatet e imagjinueshme duke pėrfshirė kėtu konfederatėn,pavarėsinė dhe autonominė substanciale por palėt nuk arritėn marrėveshje.
Pas pėrfundimit tė bisedimeve tė Treshes mė 10 dhjetor, u bė e qartė se potenciali i negociatave pėr tė arritur njė marrėveshje ėshtė shterė. Ēėshtja qendrore nė diskutim ishte nėse Kosova udhėhiqet nga Beogradi apo Prishtina dhe kjo thjesht nuk krijonte hapėsirė pėr kompromis apo pėrafrim qėndrimesh.
Pozicioni i Rusisė ishte se asnjė zgjidhje nuk ėshtė e mundshme pa pajtimin e Serbisė. Serbia e ka bėrė tė qartė se asnjė zgjidhje e propozuar pa sovranitetin serb mbi Kosovėn nuk do ta ketė pėrkrahjen e Beogradit.
Populli i Kosovės me tė drejtė refuzoi ti nėnshtrohet paqartėsisė sė vazhdueshme mbi statusin e ardhshėm politik.
Mė 17 nėntor, ata i dhanė fund kėsaj ēėshtjeje vetė, duke shpallur Kosovėn njė shtet tė pavarur dhe sovran. Si kundėrpėrgjigje, Shtetet e Bashkuara dhe aleatėt kyēė evropianė koordinuar veprimet e tyre dhe njohėn pavarėsinė e Kosovės, nė njė vijė me rekomandimet e tė dėrguarit tė OKB-sė, Martti Ahtisaari.
Qė prej pavarėsisė, kosovarėt kanė ecur pėrpara drejt pėrmbushjes sė detyrimeve nga Ahtisaari. Parlamenti ka miratuar deri mė tash nėntė ligje nga pakoja, nė ēėshtjet qė kanė tė bėjnė me mbrojtjen e pakicave, imunitetin diplomatik, policinė dhe qeverisjen lokale. Ligjet tjera janė nė periudha tė ndryshme hartimesh. Kosova e ka pėrgatitur draft kushtetutėn e vet, pėr tė cilėn ne besojmė se ėshtė nė harmoni tė plotė me planin e Ahtisaarit dhe mund tė miratohet brenda pak javėsh. Kryeministri Hashim Thaēi dhe presidenti Fatmir Sejdiu nė vazhdimėsi kanė rikonfirmuar pėrkushtimin e tyre nė tė gjitha aspektet e planit Ahtisaari. Kryeministri Thaēi ka emėruar dy serbė nė kabinetin e tij. Qeveria gjithashtu ėshtė zotuar nė vazhdimėsi se do tė zhvillojė marrėdhėnie tė mira fqinjėsore me Serbinė. Lidershipi nė Kosovė vazhdimisht ia ka shtrirė dorėn komunitetit serb nė Kosovė dhe vetė Serbisė.
Vendimi pėr tė njohur pavarėsinė e Kosovės nuk ka qenė i lehtė. Por, ishte vendimi i vetėm I pėrgjegjshėm pėr ta marrė. Realiteti ishte i qartė: Kosova kurrė mė nuk do tė sundohej nga Serbia. Status quo-ja nė Kosovė ishte e paqėndrueshme dhe e padėshirueshme. Megjithėse UNMIK-u kishte bėrė mjaft pėr tė ndihmuar Kosovėn qė tė rimėkėmbet nga lufta dhe tė ndėrtojė institucionet demokratike, administrata e OKB-sė nuk ėshtė menduar asnjėherė tė jetė e pėrhershme e madje as njė zgjidhe afat-gjatė pėr Kosovėn. Nė periudhėn e paqartėsisė sė administrimit tė OKB-sė, Kosova nuk ka qenė nė gjendje tė marrė hua nga institucionet monetare ndėrkombėtare e madje as tė josh investime aq tė nevojshme nga jashtė. Pasiguria i pengon investitorėt dhe biznesmenėt. Administrimi i OKB-sė e ka penguar edhe zhvillimin e institucioneve tė pėrgjegjshme demokratike. Po tė lihej mėnjanė, Kosova do tė shndėrrohej nė njė inkubator pėr frustrime, ekstremizėm dhe jostabilitet, duke kėrcėnuar tė infektojė gjithė Evropėn juglindore.
Prandaj, Shtetet e Bashkuara dhe aleatėt tanė evropianė Britania e Madhe, Franca, Gjermania dhe Italia morėn vendimin pėr tė ecur pėrpara.
Populli i Kosovės tash e ka pavarėsinė. Nga kjo pikė, ata kanė pėrgjegjėsinė, edhe pse me ndihmėn tonė, qė tė krijojnė njė shtet qė pėrmbushė tė gjitha standardet e demokratike tė komunitetit tė shteteve; ne kėrkojmė njė Kosovė qė ėshtė funksionale, me njė shoqėri tė fuqishme shumėkombėshe, me institucione funksionale, duke respektuar rendin dhe ligjin. Udhėheqėsit e Kosovės kanė filluar pėr sė mbari nė deklaratėn e tyre tė pavarėsisė. Nė atė dokument thelbėsor, Kosova ka marrė pėrsipėr zotime tė mėdha dhe serioze, duke pėrfshirė kėtu edhe premtime pėr tė arritur standardet mė tė larta tė demokracisė, pėrfshirė lirinė, tolerancėn dhe drejtėsinė pėr tė gjithė qytetarėt tė tė gjitha prejardhjeve etnike. Sikur qė ka thėnė presidenti Bush, kėto janė parimet qė nderojnė dinjitetin njerėzor, janė vlera nė bazė tė tė cilave Amerika kėrkon miq.
Parimet e demokracisė dhe shumėkombėsisė duhet tė zbatohen edhe nė praktikė. Ne nuk mund tė presim nga Kosova ta arrijė kėtė pa mbėshtetje dhe udhėzime. Prandaj, e kemi mirėpritur ftesėn qė Kosova ia ka drejtuar entiteteve dhe organizatave ndėrkombėtare pėr tė mbikėqyrur zbatimin e planit tė Ahtisaarit dhe pėr ta ndihmuar Kosovėn qė tė pėrmbushė kėto parime.
Me pajtimin e saj tė plotė, Kosova do tė jetė e mbikėqyrur pėr njė periudhė nga Zyra Civile Ndėrkombėtare. Kjo para sė gjithash do tė jetė pėrgjegjėsi evropiane, por me pjesėmarrje tė fuqishme amerikane. Nė fund tė shkurtit, u themelua edhe Grupi Ndėrkombėtar Drejtues pėr Kosovės, nė krye tė tė cilit ėshtė emėruar Peter Feith. Nė kėtė cilėsi, zoti Feith do tė ketė pushtet tė caktuar ekzekutiv pėr tė siguruar zbatimin e plotė tė planit tė Ahtisaarit.
Pėrveē mbrojtjes sė tė drejtave pėr pakicat kombėtare dhe ruajtjes sė trashėgimisė kulturore dhe fetare, plani i Ahtisaari gjithashtu promovon a) zhvillimin e qėndrueshėm ekonomik, privatizimin, kompensimin menaxhimin e borxheve; b) krijimin e njė sektori tė sigurisė qė ėshtė demokratik, profesional dhe shumėkombėsh. Pėrfaqėsuesi Ndėrkombėtar ka autoritetin pėr tė mbikėqyrur zbatimin e tė gjitha aspekteve tė Planit. Ai mund tė shfuqizojė ligje dhe rregullore dhe tė sanksionojė apo shkarkojė zyrtarė, nėse ėshtė e nevojshme.
Zėvendėsi i tij do tė jetė njė zyrtar i lartė i shėrbimit tė jashtėm amerikan dhe Shtetet e Bashkuara gjithashtu do tė ofrojė edhe disa pjesė tė personelit nga Departamenti i Shtetit. Shtetet e Bashkuara do tė mbulojnė 25 pėr qind tė ēmimit tė Zyrės Civile Ndėrkombėtare.
Bashkimi Evropian gjithashtu do tė vendosė edhe njė mision pėr rendin dhe ligjin, me emrin EULEX., me rreth 1900 anėtarė ndėrkombėtarė dhe 1100 vendorė. Ky mision disa vjeēar do tė jetė mė i madhi tė cilin BE-ja e ka ndėrmarrė ndonjėherė. Nė kėtė mision hyn edhe pėrkrahja dhe trajnimi pėr policinė dhe sistemin gjyqėsor nė Kosovė. Administrata ka bėrė njė zotim po9litik pėr tė marrė pjesė nė kėtė mision. Bashkimi Evropian do tė paguajė 190 milionė euro nė vit pėr operacionalizimin e kėtij misioni dhe shpenzimet tjera pėr personel shtesė.
NATO, nėpėrmjet KFOR-it, ka vazhduar tė ofrojė siguri nė terren. Mbetet e autorizuar tė veprojė nė Kosovė pėrderisa rezoluta 1244 e Kėshillit tė Sigurimit mbetet nė fuqi. Presim qė NATO gjithashtu tė luajė njė rol kyē nė themelimin e Forcės sė Sigurisė nė Kosovė dhe njė agjenci civile e cila do ta mbikėqyrė atė. Kosova ėshtė e etshme pėr tė kontribuuar nė NATO, organizatėn e cila intervenoi pėr tė shpėtuar popullin e Kosovės nė orėt mė tė errėta.
Kėto tri institucione: ICO (Zyra Civile Ndėrkombėtare), EULEX dhe KFOR do ta ndihmojnė Kosovėn tė ecė nė drejtimin e duhur, drejt Evropės dhe larg ciklit tė diktaturės, nacionalizmit dhe luftėrave nė Ballkan.
A ėshtė Kosova e qėndrueshme? Mund tė mos jetė njė shtet i fuqishėm tani, por me ndihmėn tonė dhe mbėshtetjen e institucioneve monetare, Kosova do tė jetė e qėndrueshme. Ajo ka rezerva masive tė linjtit tė thėngjillit. Ka njė popullatė tė re dhe tė motivuar, e gatshme pėr tiu bashkuar familjes evropiane. Tė ardhurat pėr kokė banori dh mbledhja e tatimeve kėtė vit kanė tejkaluar madje edhe pritjet e ministrive nė Kosovė, por edhe tė llogaritjeve tė komunitetit ndėrkombėtar. Na duhet, megjithatė, tė pėrqendrohemi tek burimet ndėrkombėtare pėr tė krijuar potencial ekonomik pėr njerėzit industrialė nė Kosovė.
Pėr ta bėrė kėtė, Shtetet e Bashkuara do tė marrin pjesė nė njė konferencė donatorėsh kėtė verė. Edhe pse Evropa do tė kontribuojė me pjesėn mė tė madhe pėr ndihmėn nė Kosovė, Shtetet e Bashkuara dhe partnerėt tjerė ndėrkombėtarė do tė luajnė njė rol tė rėndėsishėm pėr ta zhvendosur Kosovėn nga stagnimi ekonomik i dekadave tė fundit.
Ne presim qė BE dhe disa vende anėtare tė ofrojnė rreth 50 pėr qind tė ndihmės e cila Kosovės i nevojitet nė tre deri nė pesė vitet e ardhshme.
Kosova gjithashtu do tė ketė nevojė pėr njė pėrkrahje tė gjerė nė themelimin e institucioneve tė gatshme pėr qeverisje tė mirė. Fatmirėsisht, e dimė se sit ė ndihmojė vendet post-komuniste, tė cilat zgjodhėn rrugėn e reformimit. Kemi mėsuar qė prej vitit 1989 si ta bėjmė kėtė mė sė miri. Shumica e vendeve tė Evropės Qendrore qė kanė dalė nga dominimi sovjetik mė 1989 tani kanė arritur shumė me ndihmėn tonė. Kosova do tė jetė vetė pėrgjegjėse pėr tė ardhmen e saj, por SHBA-tė dhe Evropa do tė jenė nė terren pėr ta ndihmuar atė nė mėnyrėn qė e pėrshkrova.
E pėrmenda mė herėt Serbinė dhe rolin qė ka luajtur nė procesin e Kosovės. Tani dua tė ndalem pak mbi kėtė ēėshtje dhe tė flas pėr Rusinė.
Nuk ia duam tė keqen Serbisė. Pėrkundrazi. Disa prej nesh, sikurse qė jam edhe vetė, kemi shėrbyer atje dhe flasim serbisht. Serbia ėshtė njė vend i madh, i cili na qėndroi pranė nė tė dy luftėrat botėrore. Serbia mund tė ketė njė tė ardhme tė ndritur si pjesė e njė Evrope tė pandashme. Evropa e ka bėrė tė qartė se do ta mirėpresė Serbinė.
Tani, Serbia pėrballet me dy zgjidhje: tė ecė pėrpara drejt Evropės apo tė vetizolohet. Autoritetet nė Serbi mund tė mos pajtohen me vendimin e komunitetit ndėrkombėtar pėr Kosovėn, por ato duhet tė zbatojnė njė lidership tash e tutje. Ata nuk duhet tia lejojnė vetes qė tė zihen nga cikli i urrejtjes dhe dhunės, i cili na kthen nė dekadėn e kaluar.
Serbia ka ēdo tė drejtė dhe nė fakt ēdo mundėsi pėr tė marrė pjesė nėpėrmjet provizioneve tė planit Ahtisaari pėr tė ofruar mirėqenie tė serbėve nė Kosovė. Por, pėr ti gėzuar kėto tė drejta, duhet lėnė anash politikat e shkatėrrimit dhe pengimit.
Serbia mundet, nėse bėn zgjedhjen e duhur, tė shikojė pėrpara ditėn kur Kosova dhe Serbia ta gjejnė veten bashkėrisht nė Bashkimin Evropian. BE ka qenė institucioni nėpėrmjet tė tė cilit janė zgjidhur konfliktet mė kryeneēe kombėtare nė Evropė dhe kjo mund tė vlejė edhe pėr Serbinė. Ėshtė zgjedhje e Serbisė.
Mė lejoni ta diskutoj edhe rolin e Rusisė nė kėtė ēėshtje. Kundėrshtimi i Rusisė mbi pavarėsinė e Kosovės nėn planin Ahtisaari ėshtė i ditur pėr tė gjithė. Por, mė pak i njohur ėshtė fakti se Rusia ka qenė pjesė e Grupit tė Kontaktit dhe ka qenė intimisht e angazhuar nė procesin Ahtisaari, duke pėrfshirė kėtu edhe planin pėr tė ofruar mbrojtje pėr serbėt nė Kosovė dhe objektet e tyre fetare. Kontributi i Rusisė ishte i ēmueshėm dhe na vjen keq pse Rusia nuk ishte nė gjendje tė mbėshtesė njė rezolutė kompromisi nė Kėshillin e Sigurimit verėn e kaluar.
Ne duhet tė shohim pėrpara. Shpresoj se Rusia do tė luajė njė rol tė pėrgjegjshėm drejt Kosovės, pėrkundėr kundėrshtimeve mbi pavarėsinė e saj. Pėrderisa kemi mosmarrėveshje me Risinė mbi Kosovėn, padyshim mund tė pajtohemi se dhuna dhe jostabiliteti nuk e ndihmojnė askėnd. Prandaj, e ftojmė Rusinė qė nė mėnyrė eksplicite tė bėjė thirrje pėr qetėsi dhe pėrgjegjėsi nė atė mėnyrė qė tė jetė e dėgjueshme dhe e qartė edhe pėr Serbinė, pėr serbėt nė Kosovė dhe nė Bosnjė e Hercegovinė. Shpresojmė, shkurtimisht, qė tė pėrmbajmė mospajtimin tonė me Rusinė rreth Kosovės dhe shpresojmė qė Rusia tė bashkėpunojė me ne pėr tė ndihmuar nė ndėrtimin e stabilitetit nė rajon. Do tė jemi shumė mė mirė tė bashkėpunojmė me Rusinė se tė mos bashkėpunojmė.
Nė fund, dua ti adresoj shqetėsimet e ngritur nga disa se pavarėsia pėr Kosovėn mund tė jetė prsedan pėr konfliktet tjera nė botė.
Nga pikėpamja e Shteteve tė Bashkuara, Kosova nuk pėrbėn kurrfarė presedani. Situata nė Kosovė ėshtė e pėrbėrė nga faktorė qė thjesht nuk mund tė gjenden askund tjetėr. Kėtu hyn zhbėrja e dhunshme dhe jokonsensuale e Jugosllavisė; spastrimi etnik qė shoqėroi kolapsin e Jugosllavisė; krimet brutale kundėr civilėve nė Kosovės dhe dėbimi i tyre i dhunshėm; vendimi i Kėshillit tė Sigurimit mė 1999 pėr tė hequr pa asnjė dyshim qeverisjen e Beogradit mbi Kosovėn; themelimi i administratės sė Kombeve tė Bashkuara dhe procesi politik, i paraparė me rezolutėn 1244, pėr tė pėrcaktuar statusin final. Sėrish, kėta faktorė nuk gjenden gjėkundi. Qeveritė e huaja qė pohojnė se janė tė shqetėsuara pėr presedanin duhet tė pėrmbahen ta trajtojnė si tė tillė. Qeveritė dhe separatistėt duhet tė pėrmbahen nga synimet qė ta rrėmbejnė Kosovėn pėr motivet dhe interesat e tyre tė fshehta. Ēdo konflikt nė Euroazi do tė trajtohet nė mėnyrėn dhe nė rrethana tė veēanta dhe Shtetet e Bashkuara do tė vazhdojnė tė punojnė me partnerėt nė rajon, pėr tė kėrkuar zgjidhje paqėsore tė kėtyre konflikteve separatiste.
Pėrkundėr tė gjithave, mundėsia ekziston qė disa do tė zgjedhin tė eksploatojnė zhvillimet nė Kosovė. Nė veēanti, u bėjmė thirrje liderėve nė Bosnjė e Hercegovinė qė tė mbajnė nė mend se e ardhmja e vendit tė tyre ėshtė me Evropėn dhe se barrierat e vetme midis tyre dhe tė ardhmėrisė sė ndritshme janė ata qė duan ta shkatėrrojnė vetveten. Pėrderisa struktura kushtetuese e Bosnjės ėshtė komplekse dhe kėrkon pėrmirėsime, Shtetet e Bashkuara dhe partnerėt tanė evropianė janė tė qartė: ne pėrkrahim pėrmirėsimin e aranzhimeve nga Daytoni nėpėrmjet negociatave dhe konsensusit, jo nėpėrmjet ultimatumeve. Dhe ne nuk i pėrkrahim dhe nuk do ti pėrkrahim thirrjet radikale pėr tė shfuqizuar marrėveshjen e Daytonit apo integritetin e Bosnjė e Hercegovinės. Jemi tė gatshėm tė punojmė nė bashkėpunim me liderėt e Federatės Boshnjako-Kroate dhe Republikės Serbe mbi kėtė bazė dhe kėtė e kemi bėrė tė qartė.
Gjithashtu kemi punuar ngushtė edhe me liderėt e vendeve tjera nė rajon, Maqedoninė dhe Malin e Zi veēanėrisht dhe besojmė se pavarėsia e Kosovės nuk paraqet ndonjė problem thelbėsor pėr ta.
Shtetet e Bashkuara dhe aleatėt tanė evropianė kanė bėrė gjithė ēka ka qenė nė pushtetin e tyre pėr tė arritur deri tek njė zgjidhje e qėndrueshme pėr mozaikun e Kosovės. E kemi bėrė kėtė nė mėnyrė legjitime dhe morale, duke ēuar pėrpara vlerat e komuniteti euroatlantik. Kolapsi i Jugosllavisė, njė tragjedi e pėrmasave tė mėdha nė Evropėn e pas Luftės sė Dytė Botėrore, ia ka prezantuar shpesh Amerikės dhe Evropės zgjidhje tė vėshtira. Nė kėtė vlim kompleks nacionalizmi, konflikti dhe mosbesimi, ēdo veprim pėrfshirė kėtu edhe vendimi pėr tė mos vepruar ka sjellė rreziqe dhe pasoja. Nė Kosovė, sikurse edhe nė raport me problemet tjera, Shtetet e Bashkuara nuk e kanė pasur pėrpara zgjidhjen pa rreziqe. Mund tju them, pa ekuivok, se rruga qė kemi marrė ėshtė rruga e duhur.
|
|
