| » Opcionet për artikullin |
|
tregim
Beqir Elshani
Meqė nuk kam besim as nė pesėmbėdhjetė minutat akademike, dal dy orė para kohės sė caktuar. Kėtė e bėj pėr shkak se njėherė mė ka ngjarė tė mė ik autobusi, ku mė dėshtoi ekskursioni i paraparė nė Muzeun e Artit nė Stokholm. Tė gjithė shokėt dhe shoqet e grupit mė kishin shprehur keqardhje pėr ekspozitėn qė nuk arrita ta vizitoj, atje kishin qenė Van Gogu, Sezani, Pikaso dhe shumė tė tjerė. Madhėshtia e tyre gjatė shėtitjes nė Stokholm kishte qenė ushqimi nė restorantin "Orient". Arsimtarja me njė luhatje tė kokės mė tregoi katalogun e Muzeut tė Artit Modern. Ajo tha se pėr shkak tė mungesės sime koha e vizitės ishte reduktuar. E dinte qė unė jam adhurues i flaktė i artit, prandaj dėshironte tė dėgjonte pėrshtypjen time pėr pikturat e mjeshtėrve tė mėdhenj.
Anija "Karl Gustaf" qė udhėton prej Upsalės nė Stokholm niset nė orėn njėmbėdhjetė. Tani gjindem pranė bibliotekės sė qytetit dhe kujtoj se ende mė duhet tė pres. Hyj nė bibliotekėn qendrore, pastaj dal nė derėn tjetėr. Njė bibliotekare mė mori si pėr ndonjė hutaq, mirėpo aq mė bėnte mua. Me njė lėvizje tė shkujdesur dal nė anėn e kundėrt tė bibliotekės dhe vėrtitem pranė lumit. Lisat e mėdhenj nė tė dy anėt e kishin detyruar lumin tė marrė ngjyrėn e gjelbėr. Ky quhet detyrim, sepse edhe nė thellėsinė e lumit kishte plotė lule me gjethe tė mėdha dhe tė rrumbullakėta sa tryeza e bukės, quheshin lėkushė, ose zambakė uji. Pikturėn e gjelbėr e thyenin pulėbardhat, patat e egra dhe era e lehtė qė i ēante degėt, ku herė pas here porsi oazė dukej kaltėrina e qiellit. Shkėndijat e rrezeve tė diellit vėrtiteshin posi vetėtimė nė lumin e kthjellėt.
Nė ēantė kisha dy franxholla dhe librin Uliksi tė Xhems Xhojsit. Njė franxhollė ua grimcova patave qė vinin pranė, ashtu siē veprojnė tė vegjlit kur i fton edukatorja e tyre. Papritmas porsi bletėt nė fushė u dukėn pulėbardhat. Me dhjetėra pulėbardha hidheshin si shigjeta pėr tė kapardisur thėrrmijat e bukės qė ua hidhja patave. Ato bėheshin tė padurueshme saqė grimcat e bukės i zėnin ende pa rėnė nė ujė. Tani krakėllima e pulėbardhave dhe gagaritja e patave jehonte nė tėrė shėtitoren e parkut, ato shprehnin gėzim pėr ushqimin. Unė e merrja sikur po mė falėnderojnė, ndonėse ato nxitonin pėr tė zėnė thėrrmijat e bukės. Pas pak u dukėn edhe dy mjellme, qė si zonja tė rėnda fare nuk lakmonin tė shkėputin ndonjė grimcė tė bukės me sqepin e tyre tė verdhė si limoni. Kėto mjellme mė kujtuan fjalėn e urtė latine se shqiponja nuk ha miza. Pėr njė ēast pash se si prapa meje qėndronin shumė dashamirė qė shikonin dokumentarin tim, jo nė televizor, por nė parkun e qytetit. Atyre u pėlqente fluturimi akrobatik i pulėbardhave qė vėrsuleshin nė syprinėn e lumit.
Nė ēastin kur unė doja tė nxirrja edhe kulaēin e dytė, njė vajzė mė kapi pėr krahu dhe mė tėrhoqi nga rrethoja e lumit nė mes tė njerėzve. Ishte shoqja ime e klasės, Irma. Ajo mė tha se tani kemi vetėm pesė minuta kohė dhe duhet vrapuar, pėrndryshe anija lundron drejt Stokholmit. Merreni me mend, pritja ime prej dy orėsh mė iku si reja me breshėr. Pasi arrita te ura e madhe, pash se si oxhaku i anijes po tymoste pėr nisje, mirėpo Irma qė kishte arritur para meje qėndronte nė mes tė urėkalimit tė anijes, dhe nuk lejonte kapitenin tė mbyllė derėn. Ajo e detyroi kapitenin tė priste edhe njė udhėtar, qė po vraponte nė drejtim tė limanit. Irma mė pa qė po afrohesha, andaj menjėherė kėrceva nė anije. Buēima e anijes bėri qė unė tė mos hetoja qortimin e arsimtares sime pėr vonesėn. Ajo kishte kujtesė tė mirė, ndaj ma pėrkujtoi se kjo ėshtė hera e dytė qė vonohem nė ekspeditat mėsimore. Pas heshtjes sė buēimės anija bėri njė xhiro, si njė arushė kur vallėzon nė rreth. Me tė dalė prej qytetit, ura nisi tė ngrihet lart dhe unė ia drejtoj pyetjen Irmės:
- Pėrse ura e qytetit ngrihet para anijes sonė, zonjusha Irma?
- Sa pėr tė kaluar anija jonė, - u pėrgjigj shkurt, shoqja e klasės, Irma.
Unė duke luhatur gishtin tregues e mohova kategorikisht. Pas kėsaj, ajo mė thotė se kurrė nuk ka hasur njeri kaq kokėfortė si unė dhe as qė dėshiron tė fliste mė gjatė. Tė gjithė udhėtarėt na vėshtronin, kėtė e pėrforcoi edhe Irma se si tė gjithė po habiteshin me pyetjen time tė pavend.
- A, kurrė ske parė urė qė ngrihet nėpėr qytete? - mė tha me inat Irma, duke ma pėrkujtuar urėn e Amsterdamit, e cila ngrihet pėr kalimin e anijeve, por qė e ka pikturuar Van Gogu impresionist.
Vendosa tė hesht, edhe Irma heshti. Kishim kaluar disa milje nga delta e lumit dhe papritur zėri i Irmės kumboi. Tani ishte bėrė kureshtare pėr tė ditur fantazinė time, siē thoshte ajo, monotone. Unė bėra sikur nuk po dėgjoj, imitova me dorė sepse pėr shkak tė zhurmės sė anijes dhe valėve tė ujit biseda nuk po dėgjohej. Tani pyetjen e parashtroi me gjeste, dhe unė e kuptova.
- Harroje kėtė, bėmė njė bisedė pa lidhje! Kėshtu ndodh ndonjėherė, - ia prita unė.
- Jo, nuk mund tė jetė pa lidhje! Tani kėrkoj tė mė tregosh fantazinė tėnde, pėrndryshe ēantėn ta hedh nė det, tha me kėrcėnim Irma.
- Sa mirė qė po mė detyron, sepse nė fillim u talle me pyetjen time
Tani do tė tregoja me kusht nėse mė puthė kėtu nė faqe, thash unė duke vėnė gishtin tregues mu nė mollėzėn e faqes sime.
- Mirė, do ta bėj pasi tė mė kesh treguar shkakun e ngritjes sė urės, tha Irma qė buzėt po i fuste brenda nė gojė, dukej sikur kishte frikė se po ia trazoj.
Mu kujtua filmi serik "Sunset Beach", ku djaloshi shtihej kinse nuk di tė notojė dhe disa herė zhytej nė ujė. Kėtė djallėzi e bėnte sa pėr ti ardhur nė ndihmė shpėtimtarja e bukur e plazhit, dhe pėr tė marrė ajėr me anėn e gojės. Ndėrkohė qė shpėtimtarja e nxori prej ujit dhe si zakonisht i dha frymė me anėn e gojės, kuptoi se buzėt e djaloshit nuk kėrkonin ajėr, por puthje. Nė fund shpėtimtarja i dha njė shpullė nė faqe dhe iku nė drejtim tė kabinės, ndėrkohė qė djaloshi mbeti i turpėruar nė tokė.
- Atėherė, po tregoj. Unė nuk e pandehja pėr ndonjė pyetje kushedi sesa tė vėshtirė. Ura e Upsalės u ngrit pėr tė treguar respekt ndaj anijes sonė "Gustaf Vasa", qė mban emrin e mbretit suedez.
Nė kėtė ēast, Irma ia krisi sė qeshuri, pas saj qeshi edhe kapiteni i anijes, qė ndėrkohė po kalonte pranė nesh. Tė tjerėt vetėm vėshtronin si tė habitur, gjė qė mundoheshin pėr tė ditur se ē“do tė thotė kjo qeshje. Nuk vonoi dhe Irma, e kisha nė krahun e djathtė, buzėt e kuqe i mbėshteti nė faqen time, ishte puthje qė po mė shpėrblente; sakaq u skuqa nga turpi, edhe pse ishte puthje e paralajmėruar.
Nė tavolinėn skaj anijes me parmakė qėndronte ulur njė vajzė me balluket nė ballė, quhej Luiza, ishte franceze, pėrndryshe shoqe e bankės. Ndryshe nga Irma qė vetėm bėhej kureshtare pėr tė mėsuar gjėra tė reja, kjo franceze me duart e buta si mėndafshi mė shtroi kafenė nga shtamba, tė cilėn e nxori prej ēantės. Jashtė frynte njė erė e ftohtė dhe e fortė saqė ndihmonte shtyrjen e anijes sonė nė drejtim tė Stokholmit. Nuk kishte kaluar njė javė qė ishte shtrenjtuar karburanti, ndaj kapiteni kishte njė rast tė mirė pėr kursim. Fillova tė pi kafenė, mirėpo u pėrvėlova nga pakujdesia.
- Siē duket, termosin e paske tė nxehtė! Mė pėrvėlove me kafe! - iu ankova Luizės.
Ajo nuk qeshi sikur Irma, por vetėm u skuq duke mė kėrkuar falje qė nuk mė tregoi nė fillim se kafeja ėshtė e nxehtė. Filxhani ishte i bardhė si duart e Luizės, kėtė e kisha parasysh, prandaj me ėndje e pija kafenė e saj. Mė falni pėr kėtė metatezė, meqė nuk them se duart e Luizės ishin tė bardha si filxhani i kafesė. Njė metatezė tė tillė bėnte edhe shoku i grupit, Jani, ai shfletonte njė revistė ilustruese sė prapthi, prej faqes sė fundit, ngjashėm siē veprojnė fėmijėt parashkollorė.
- Unė dhe ti qenkemi identikė pėr nga leximi sė prapthi. Mirėpo unė kam njė pėrparėsi, mund tė lexoj edhe nė mes rreshtash, - ia priti Dafina qė ishte ulur pranė arsimtares.
- Me tė vėrtetė! Unė kam njė letėr qė mė ka shkruar dashnori im, ai ankohet kinse unė e tradhtoj. Prandaj si do ta lexoje, ti, nė mes rreshtash kėtė letėr, - ndėrhyri Luiza qė ndėrkohė po nxirrte letrėn nga ēanta e saj.
- Stė vjen turp, Luizė, vjen nga Parisi me tradita diplomatike dhe nuk mund tė kuptosh lajkat e dashnorit tėnd? - e qortoi Irma duke larguar kokėn mėnjanė.
Pasi i lėshoi njė vėshtrim letrės sė shkruar frėngjisht, Dafina nisi tia komentojė leximin nė mes rreshtash: - Luizė, sipas leximit nė mes rreshtave, shihet se dashnori yt kalon me njė vajzė tjetėr. Prandaj duke u munduar tė mbrohet, tė fajėson ty pėr tradhti.
- U, ta kisha ditur!
- u habit Luiza.
-
po ta them sa nuk ma ke thėnė! - shtoi Jani.
Prej ēantės sime desha tė nxjerr librin e Xhojsit pėr tė lexuar, papritmas nė fund tė ēantės pash harmonikėn e gojės, e nxora dhe fillova ti fryj. Nė fillim i fryja ngadalė, por gjithnjė duke ngritur zėrin, interpretoja melodinė amerikane Prej kėtu deri nė amshim. Kėshtu veprova disa herė duke ndryshuar ritmin e melodisė. Tė gjithė mė kishin rrethuar nga kureshtja pėr tė dėgjuar melodinė amerikane. Njė grua ishte mbėshtetur nė parmakun e anijes dhe po shikonte valėt e detit, posa dėgjoi tingujt e harmonikės sime, menjėherė u afrua pranė pėr tė dėgjuar melodinė.
- Tė lumtė, djalosh! Ti ma pėrkujtove Frank Sinatrėn! tha zonja qė u shkėput prej rrethojės sė anijes. Ndėrkohė jehuan duartrokitjet e tė gjithė udhėtarėve pėr muzikėn time.
- Excellemment! Kjo qe njė melodi, me tė vėrtetė, e mrekullueshme! Tė gjithė udhėtarėt i bėre pėr vete, - tha Luiza, e cila ndonjėherė shprehej nė gjuhėn frėnge.
- Faleminderit! - ua ktheva unė duke ngritur dorėn ndaj tė gjithėve qė mė pėrgėzonin.
Ndėrkohė anija jonė me emrin e mbretit suedez hyn nė molin kalimtar pėr tė marrė udhėtarė tė tjerė. Nė syprinėn e detit dukeshin siluetat e peshkatarėve, tė cilėt me grepat e tyre provonin pėr tė zėnė ndonjė peshk. Ata me anėn e njė krimbi nė grep i joshnin peshqit, kurse unė nga mesi i detit u bėrtisja peshqve, qė tė kenė kujdes dhe tė mos bien nė grackėn e peshkatarėve, sepse mund ta pėsonin dhe tė pėrfundonin nė fulteren e tyre tė zezė futė. Luiza ishte duke biseduar me mėsuesen, mė pa qė po flisja dhe buzėqeshi. T“ju them tė vėrtetėn, kėtė e bėja jo nga inati, por mė shumė pėr mbrojtjen e tyre nga diplomacia qė peshqit e detit i mashtrojnė me anėn e krimbave. Flitet se kėtė diplomaci e kishte shpikur njė shpend me qafė e kėmbė tė gjata; suedezėt i thonė ēafka e gjelbėr, meqė nė krye ka njė tufė puplash tė gjelbra. Ky shpend pėr tė joshur peshkun nė sipėrfaqen e ujit lėshon njė pendėl, pėr tė cilėn peshku do tė mendojė se ėshtė ndonjė ushqim dhe posa tė ngjitet, ky zog i shkathtė do ta zė peshkun dhe do ta hajė. Ndryshe me mashtrimin e shpendit, nė thellėsinė e detit gjendet njė lloj peshku, quhet gushėkuqi i detit, qė mund tė flas. Nėse peshkatari mundohet ta zė, gushėkuqi i detit proteston me anėn e zėrit murmuritės, prandaj edhe emrin e ka marrė sipas gushėkuqit qė cicėron nė qiell. Me sa kuptova gjatė qėndrimit tė anijes nė mol dhe pas largimit tė saj, asnjė peshk nuk fluturoi si pula pa kokė mbi syprinėn e ujit. Tek udhėtonim nė drejtim tė anijes sonė njė pulėbardhė qėndronte nė maje tė bastunit. Anija krijoi valėt qė e luhatėn bastunin, megjithatė pulėbardha nuk luajti vendit. Pėr kėtė Irma mė tha qė pulėbardha e paska lidhur fatin me tė dashurin e vetė, prandaj qėndroi dhe nuk luajti vendit sado qė valėt e shkundulluan disa herė bastunin.
Falė monologut tim me peshq, mėsuesja tregoi pėrrallėn e peshkatarit, i cili me anėn e fyellit mė kot mundohej tė zinte peshq, dhe nė fund detyrohet tė zė me anėn e rrjetit. Kur i kishte parė peshqit duke pėrpėlitur nė breg, peshkatari u kishte thėnė: O kafshė tė gjora, kur i bija fyellit, ju nuk donit tė vallėzoni, tani vallėzoni! Natyrisht, qė peshqit vallėzonin prej zorit, sepse ishin nė zall.
Gjatė lundrimit skaj kėtij fshati, pamė disa fshatarė duke restauruar shtėpinė e ndėrtuar prej materiali tė drunjtė. Ata nxirrnin dėrrasa prej pishės, tė cilat i ēanin me anėn e njė zdrukthi tė mprehtė dhe tė madh sa njė plug. Dy kuaj i kishin lidhur me njė zdrukth, mbi tė cilin ishte ulur fshatari qė nė dorė mbante frerėt e kuajve. Kuajt e tėrhiqnin zdrukthin dhe rrėshira ēahej palė-palė prej pishės, tė cilat mė vonė i shkurtonin me sharrė dhe i vendosnin nė ēati. Kėta fshatarė e bėjnė mė shumė nga nostalgjia pėr ruajtjen e trashėgimisė kulturore.
Tani shpejtėsia e lundrimit nė detin e hapur ėshtė mė e madhe, nuk ka mė vendndalime. Po lundrojmė drejt periferisė sė Stokholmit, atje gjendet muzeu i armėve tė vjetra tė luftės. Nė shpat tė njė parku me pisha tė larta dukej njė ndėrtesė e madhe, ndaj drejtuesi e ndali shpejtėsinė e anijes, ishte shenjė se po afroheshim. Pas pak anija u ndalė nė molin muzeut tė armėve dhe ne zbritėm. Ishte njė vend i bukur me tė vetmin pallat arkitektonik, por i madh sa njė katund. Kishin ardhur vizitorė tė ndryshėm nga tė gjitha anėt e vendit, mirėpo korridoret e gjėra dhe sallat e shumta tė pallatit muzeor, pothuaj, i gllabėroi tė gjithė vizitorėt. Neve na printe njė cicerone e muzeut tė armėve. Pasi vizituam disa dhoma muzeore nė katin e parė u ngjitėm shkallėve tė mėdha nė katin e dytė. Hymė nė sallėn e madhe tė armėve, ishin topat e artilerisė dhe pushkėt e para ajrore tė luftės sė zjarrtė, qė dikur mbusheshin me barot nga gryka deri te ato me fishekėt e sotėm. Edhe pse nė pallat kishin hyrė aq shumė njerėz, dukej sikur po tė shpėrthente ndonjė luftė e papritur, prapėseprapė armėt do tė tepronin.
Mu kujtua mbreti i Suedisė Gustaf i II Adolf, ai nė shekullin e XVI-tė deshi tė pushtojė Frankfurtin mbi lumin Majn tė Gjermanisė, ndaj ndihmė ushtarake kėrkoi edhe nga Shqipėria. Nė atė kohė perandoria turke po shthurej dhe shqiptarėt po pėrforcoheshin pėr ēlirim pėrfundimtar nga robėria shekullore. Pėrforcimi dhe heroizmi i shqiptarėve nė mesjetė kishte bėrė jehonė nė tė gjitha anėt e Evropės. Prandaj i parashtrova pyetjen se a gjinden edhe topat, me anėn e tė cilėve mbreti suedez pandehte tė pushtonte Frankfurtin, pėrndryshe qytet i Vulės sė Artė, ku kurorėzoheshin perandorėt romakė. Ndėrkohė qė unė po pyesja, tė tjerėt u bėnė sy e veshė pėr tė mėsuar se kush ishte ai, qė bėnte njė pyetje kaq interesante. Panė se isha ai qė kisha interpretuar melodinė amerikane gjatė lundrimit. Vėshtrimi i vizitorėve suedezė shprehte njė lloj inkurajimi tė tyre rreth madhėshtisė sė mbretit Gustaf Adolfit tė dytė pėr pushtimin e Frankfurtit mbi Majn, qytetit mė lavdishėm tė Gjermanisė.
Nė fillim ciceroneja flokėverdhė tha se pyetja ėshtė mjaftė interesante, meqė bėhet fjalė pėr armėt e para, tė cilėt janė pėrdorur qysh nė kohėn e Gustafit tė II Adolf. Megjithatė, tha nė vazhdim ceceroneja, se nė atė kohė Frankfurti protestant ka pasur njė besėlidhje me mbretin suedez.
Ndryshe nga unė, shoqja ime franceze, Luiza, i parashtroi njė pyetje, qė tė gjithė vizitorėt i bėri tė kėrrusen. Ajo parashtroi njė pyetje me dy kuptime. Nė fillim tregoi se si nė Paris, kryeqytetin e artit dhe letėrsisė kishte vizituar muzeun e armėve, mirėpo era e barotit tė armėve kundėrmonte dukshėm. Prandaj si ėshtė e mundur qė kėtyre armėve tė vjetra nuk u vije era barot, por era parfum. Ndėrkohė qė Luiza tha kryeqytet i artit dhe i letėrsisė, Jani, i pėshpėriti duke shtuar shprehjen edhe i diplomacisė. Ky e kishte nxitur Luizėn tė buzėqeshte nė shenjė miratimi.
Tani e kishte radhėn ciceroneja tia kthente pėrgjigjen zonjushės franceze.
- Faleminderit, pėr mirėkuptimin qė tregoni, zonjushė! Ju e dini fort mirė qė armėt tona as njė tė katėrtėn e luftės nuk kanė shkrepur si ato tė Napoleon Bonapartit nė Francė, prandaj ėshtė normale qė armėve tona tė vjetra nuk u vije era barot. Pėrveē kėsaj, ne vazhdimisht bėjmė ajrosjen si dhe parfumojmė lokalet tona.
Papritur, nė mesin e vizitorėve hetova njė shqetėsim, kishin frikė se mos po parashtronte edhe ndonjė vizitor pyetje tė tilla. U mor vesh zgjati si shumė dhe ne ende ishim nė fillim tė vizitės sė muzeut, nė radhė vinin salla e aleancės luftarake, salla e gostisė, dhoma ku gjendej kurora dhe portreti i mbretit, pa pėrmendur bibliotekėn dhe arkivin ku ruheshin dokumente tė vjetra tė trasha qė janė shkruar gjatė kohės sė luftės, pastaj nė radhė vinin dekoret prej kristali dhe argjendi qė shkėlqenin. Ky pallat kishte edhe vatra tė bukura skulpturale ndėrtuar qysh nė shekullin e XII-tė.
Ka ndodhur qė ndonjėherė tė vonohem sė shikuari nė galerinė e arteve dhe nė kopshtin botanik; nė kėtė muze me padurim prisja tė dalė jashtė. Kėtė mendim e ndanin edhe shokėt dhe shoqet grupit tim, bile edhe arsimtarja jonė solidarizohej. Irma mė parashtroi njė pyetje se po tė organizohej njė piknik i tillė qysh nė muajin tjetėr a do tė vija pėrsėri. Unė ia prita kurrė, por qė mendimin tim e miratuan tė gjithė.
Molin po e rrihnin valėt e detit, menjėherė mbi tė ishte restoranti me tryeza dhe me karrige tė shumta. Dielli po rrezonte dhe dita ishte e ngrohtė, tė gjithė ne kishim zhveshur bluzat dhe rrinim nė kėmishė tė hollė. Nė oborrin e restorantit ngremė shujta me salmonė, ushqim tradicional detar. Ndėrkohė qė po bisedonim pas ngrėnies sė drekės, nga parku u ndie njė klithmė. Njė shoqe e grupit tonė kishte hasur dy iriq duke u kacafytur, ndaj nga frika kishte bėrtitur. Sipas vendit dyshuam se ėshtė fjala pėr ndonjė granatė tė dalė jashtė mureve tė kėshtjellės. Pas pak sirena e anijes buēiti, ishte koha e nisjes, dhe ne i kthyem shpinėn Stokholmit.
- Si ju duk Stokholmi? na pyeti arsimtarja me kureshtje.
- Nė Stokholm mirė, por nė Upsalė edhe mė mirė! thash unė.
- Tė lumtė, edhe ne jemi me ty! brohoritėn tė gjithė njėzėri, ndėrkohė arsimtarja jonė po qeshte me ne.
Upsalė, 1998 |
|
