| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » VLERĖSIMI I BIBLIOTEKAVE (I) |
| Postuar mė datėn: 2008-05-23 03:06:06 nga admin4 :: Kategoria: Kultura |
| » Opcionet për artikullin |
|
Pėrcaktimi mė i mirė i pėrgjithshėm i nocionit tė vlerėsimit qėndron nė faktin se ėshtė fjala pėr pėrcaktimin e vlerės sė njė veprimtarie ose njė sendi tė caktuar. M. Popoviq (1987, fq. 3) thotė se nocioni i vlerės paraqitet me domethėnie tė ndryshme, si, p.sh., vlerė e ndryshme (p.sh., ēmimi i informacionit) ose si vlerė e pėrdorueshme, p.sh., shfrytėzimi i informacionit) e pėr kėtė arsye mund tė flasim pėr dy lloje vlerėsimesh kryesore, d.m.th tė vlerėsimit sasior dhe cilėsor. Nė tė shumtėn e herėve bibliotekat bėjnė vlerėsime sasiore, tek tė cilat ėshtė fjala pėr matjen e vlerės sė ndonjė veprimtarie, pėrkatėsisht tė njė sendi dhe krahasimet e rezultateve qė dalin nga matjet nė rrethana dhe periudha kohore tė ndryshme. Nė praktikė, vlerėsimi pėrdoret si metodė hulumtuese, ose si mjet ndihmės kryesor i organizimit bashkėkohor dhe metodė hulumtuese, ose si mjet ndihmės kryesor i organizimit bashkėkohor dhe drejtimit tė veprimtarisė nė bibliotekė. |
|
Shkruan: Mr. Xhafer SYLA
Standardi ISO 11620: 1998 pėrcakton vlerėsimin si proces tė vlerėsimit tė efikasitetit (cilėsisė sė punės), tė pėrfundimit (tė treguesit), tė pėrdorshmėrisė dhe rėndėsisė sė njė shėrbimi, tė qasjeve ose tė njė hapėsire. Pėrcaktim tė ngjashėm hasim edhe nė punimet e F. W. Zancaster-it (1977, f..322) kur, p.sh., thotė se mund tė vlerėsojmė se ēfarėdo shėrbimesh, duke i pėrfshirė edhe bibliotekat, nga pamje (aspekte) tė ndryshme dhe me atė rast tė vėrtetojmė dhe dėshmojmė se:
1. Nė ēmasė shėrbimi i sendėrton synimet e parashtruara, qė rėndom do tė thotė se nė ēmasė i kėnaq nevojat. Nė kėtė rast ėshtė fjala pėr vlerėsimin e cilėsisė (efikasitetit tė shėrbimit).
2. Me ēfarė arritje (cilėsi) i sendėrton shėrbimi qėllimet e parashtruara. Nė kėtė rast fjala ėshtė pėr vlerėsimin e efikasitetit, duke marrė parasysh shpenzimet (ang. cost effectiveness).
3. A e arsyeton shėrbimi qenien e tij (d.m.th vlera e shėrbimit). Vlerėsimi ka tė bėjė me pėrpjesėtimin ndėrmjet dobisė sė shėrbimit dhe tė mjeteve tė shpenzuara (ang. cost benefit).
Ai po ashtu thekson se ėshtė shumė mė lehtė tė matet arritshmėria e cilėsisė sesa dobishmėria e shėrbimeve.
Po ashtu hasim edhe pėrcaktim me tė thjeshtė. P.sh., C. Olansson (1992) cek (pėrmend) se vlerėsimi ėshtė ēmuarja e efikasitetit tė ndonjė veprimtarie, duke marrė parasysh qėllimet e parashtruara, mbledhjen e tė dhėnave, pėrshkrimin, analizimin dhe arsyetimin e tyre, si dhe vlerėsimin e veprimtarisė sė bibliotekės e pėrmend si pjesė tė atij procesi. D. O. Connor (1982) thotė se procesi i vlerėsimit ka tre pėrbėrės thelbėsorė: mbledhjen e tė dhėnave pėrkatėse, formimin (modelimin) e matėsve objektivė pėr pėrcaktimin e efikasitetit tė veprimtarisė dhe pėrdorimin e metodave tė caktuara pėr analizėn e tė dhėnave. T. Gioppioconi (1996) thotė se me vlerėsim pėrcaktojmė se nė ēmasė i sendėrton institucioni/biblioteka nevojat e caktuara shoqėrore, pėrmbledhjen e tė cilave e ka shtruar si synim tė vetėm.
Doracaku ACRL pėr matjen e efikasitetit (suksesit) tė veprimtarisė sė bibliotekave universitare pėrcakton vlerėsimin se procedurat e krahasimit tė asaj qė ekziston me atė qė do tė duhej tė ishte, pėrkatėsisht me shpresat, qėllimet e bibliotekės (Han Hause 1990, fq.). Vlerėsimin e pėrcakton si unazor (rrethor), proces i mbėshtetur e nė qėllim secili ėshtė i pėrbėrė nga hapat e bibliotekės si vijon.
1. Pėrcaktimi, qė do tė thotė vlerėsim i veprimtarisė sė organizatės, pėrkatėsisht tė pėrcaktimit tė bazės sė vlerėsimit.
2. Pėrcaktimi i qėllimeve tė organizimit, qė paraqesin gjendjen e dėshiruar, si dhe pėrcaktimi i matėsve tė cilėt do tė vlerėsojnė efikasitetin e veprimtarisė.
3. Nė baza tė pėrkufizimit tė efikasitetit tė veprimtarisė dhe tė qėllimeve tė organizata zhvillon kriteret qė paraqesin tregues tė gjerė tė efikasitetit tė veprimtarisė, e qė janė pėrcaktuar me matėsit (p.sh. kriter i efikasitetit tė veprimtarisė mund tė jetė shfrytėzimi i lėndės qė e matin me matės siē janė: qarkullimi i lėndės, pėrdorimi i lėndės nė bibliotekė etj.
4. Organizimi i veprimtarisė nė mėnyrėn qė tė sendėrtohen mė sė miri qėllimet, synimet e parashtruara.
5. Pėr secilin matės, organizata mbledh tė dhėna pėr efikasitetin e veprimtarisė sė saj.
E vėrteta, ėshtė mė lehtė tė kualifikohen, pėr vetveten kanė rėndėsi tė vogėl dhe duhet tė vlerėsohen vetėm lidhur me rolin e tyre nė rastin e arritjes sė prodhimeve dalėse, tė planifikuara (p.sh. shėrbimeve) 2. Prodhimet dalėse ėshtė mė vėshtirė tė vlerėsohen se sa burimet e futura (e ndėrfutura, e kallura), ndonėse shumė mė lehtė se matjen e ndikimit nė mjedisin. Problemet vendėse, megjithatė mund ti kualifikojnė, p.sh., me numrin e informacioneve tė ndėrmjetėsuara me pėrgjigjen nė pyetjen, me hulumtimet e botuara etj., por ėshtė e mjaftueshme pėr vlerėsimin e tyre, sepse ato duhet tė vlerėsohen nė kuptim cilėsor dhe tė caktohen kritere cilėsore qė do tė duhej tė plotėsohen.
M. Popovic (19988, f. 2) thekson se njeriu nga njohuritė mė tė rėndėsishme tė organizimit bashkėkohės tė veprimtarisė nė biblioteka, ėshtė evidente dhe me tė e lidhur veprimtaria nė mbėshtetje (bazė) tė qėllimeve tė pėrkufizuara qartė (Orga. Management by objectives). Derisa bibliotekat nuk i njohin (nuk i dinė) qėllimet e tyre dhe nuk dinė tė planifikojnė veprimtarinė e tyre, nuk dinė as tė vlerėsojnė se sa i sendėrtojnė me sukses qėllimet (synimet) e tyre. Qėllimet e pėrkufizuar hollėsisht janė parė kuptimet kryesore pėr evidencėn e cila e mundėson analizėn e gjendjes ekzistuese; vėnia nė dukje e dobėsive nė propozimin e ndryshimeve nė veprimtarinė e bibliotekės. Prandaj, shtruarja e qėllimeve tė veēanta, tė pėrkufizuara qartė dhe afatshkurta, ėshtė pjesė pėrbėrėse kryesore e veprimtarisė bashkėkohore tė bibliotekave. Me kėtė rast ėshtė jashtėzakonisht e rėndėsishme qė biblioteka tė dijė tė pėrkufizojnė drejt detyrat e veta parėsore. Qėllimet e parashtruara bibliotekės duhet tė parashtrohen asisoj qė tė kenė parasysh kushtet nėn tė cilat vepron nė mjedisin e caktuar, qė ėshtė pikėnisja pėr pėrkufizimin e detyrave parėsore. Biblioteka me rezultate komode tė mund tė paralajmėrojė pėr dobishmėrinė e saj shoqėrore, e kėshtu do tė pėrfitojė formė (mė tė mirė) nė opinion dhe me arsye tė kėrkojė mjete financiare pėr veprimtarinė e saj (Popoviq, 1987, f.8/9; f.2.)
2. W. Lancaster (1998, f. 2.) i pėrmend pėrmbledhjet bibliotekiste, tė cilat nuk mund ti vlerėsojnė vetėm pėr vetėm, por vetėm kur janė tė lidhura me destinimin e tyre dhe me nevojat reale tė shfrytėzuesve kryesorė. Pėrmbledhjet e tij, pra, duhet ti vlerėsojnė nga pamja e pėrmbledhjes sė nevojave tė tyre.
3. F. W. Lancaster (1998. f.3) e pėrmend si shembull vlerėsimin e shėrbimeve (SDI e pėrzgjedhur e informacioneve), qėllimi i tė cilave ėshtė informimi i shfrytėzuesve tė shėrbimeve dhe njohja mė e mirė me risitė nė fushėn e tyre diturore. Pėrmbushja e atyre qėllimeve ėshtė vėshtirė tė matet drejtpėrdrejt. Mund tė marrim me mend se shfrytėzuesit do tė jenė tė informuar mė mirė nė qoftė se biblioteka ndėrmjetėson me mė shumė tė dhėna tė rėndėsishme e nė mes tyre mė shumė tė tilla qė shfrytėzuesit mė parė nuk i kanė pasur. Kėshtu kemi dy kritere tė vlerėsimit tė shėrbimeve, vėllimi i tė cilave mund tė llogaritet e lehtė.
Nė bibliotekat e Kosovės nuk ėshtė e dukshme sa duhet njė lėvizje nga qėllimet deklarative e tė pėrkufizuara qartė, drejt atyre afatshkurta, prandaj edhe metodat e ndryshme tė vlerėsimit nuk janė tė zhvilluara sa duhet.
Shumica e bibliotekave rėndom pėrgjithėsisht mbledhin vetėm tė dhėna statistikore, numrin e njėsive tė siguruara, tė gjetura, tė sjella dhe tė pėrpunuara: numrin e njėsive tė marra tė tė dhėnave hua, tė huazuara, numrin e njėsive tė ndėrmjetėsuara qė pjesėrisht mund tė bėjmė njėsoj me shkallėn e parė tė evidencimit, d.m.th me pėrcaktimin e efikasitetit (suksesit), shėrbesave dhe tė shėrbimeve tė bibliotekės. Dy shkallėt e tjera, d.m.th matja e efikasitetit dhe e dobishmėrisė, duke marrė parasysh shpenzimet (cost-effectiveness dhe cost benefit) tash pėr tash janė plotėsisht tė panjohura nė bibliotekarinė tonė: Kėshtu, p.sh., deri tash nuk e kemi pėrcjellė analizėn e ēfarėsinė e skedarit, tė fondit bibliotekist ose tė bazės sė tė dhėnave, ose sė paku krahasimin, p.sh., lartėsinė e mjeteve pėr sigurimin e literaturės sė caktuar me shfrytėzimin e saj tė vėrtetė. Duhet tė jemi tė vetėdijshėm se mjetet shoqėrore pėr veprimtarinė e bibliotekave tona megjithatė nuk janė aq tė pakta dhe ėshtė e nevojshme qė ato tė arsyetohen me zhvillimin e shėrbimeve cilėsore (Popoviq, 1988, f. 4-5).
Ngjashėm flet edhe R. Slokar, i cili thotė se nė botėn e zhvilluar, veēanėrisht nė SHBA dhe nė Britaninė e Madhe, i kanė zhvilluar sistemet e matjeve, pėrkatėsisht tė vlerėsimit tė ēmimit tė bibliotekave e matjeve tė bibliotekave kombėtare, sepse atė e kėrkon mjedisi i tyre (shteti, administrata vendore, shfrytėzuesi, taksapaguesi) dhe tė burimeve tė tjera dhe qė ato burime tė shfrytėzohen sa mė efektshėm, thekson se nė Kosovė dhe Shqipėri ska propozime juridike pėrkatėse pėr njė modelim tė qartė tė qėllimeve tė bibliotekave tė pėrmendura, e as tė matėsve tė objektivizuar pėr matjen e sasisė e tė cilėsisė sė veprimtarisė sė ushtruar. Vėshtirėsi tjetėr shtesė ėshtė se matja dhe vlerėsimi i efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekės ėshtė larg saj, e nuk ėshtė e thjesht sikurse te disa veprimtari tė tjera tek tė cilat ėshtė e mjaftueshme tė vėrtetohet numri i prodhimeve dhe i pėrdoruesve tė tyre, Assesi nuk do tė kemi pasqyrė tė mirėfilltė tė efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekės, nė qoftė se do vėnė nė dukje vetėm numrin e lėndės bibliotekiste tė huazuar. Prandaj, ėshtė i nevojshėm grumbullimi i matėsve tė harmonizuar qė bashkėrisht japin njė pasqyrė mė tė plotė lidhur me faktin se si i shfrytėzon biblioteka burimet qė ka dhe si i pėrmbush nevojat e mjedisit tė saj ( Skolar, 1996, f. 214-215).
Hulumtimi qė ėshtė bėrė nė Britaninė e Madhe mė 1991 (Gumilar dhe Johnson 1995) ka pėrfshirė tetė biblioteka universitare dhe nė atė hulumtim ėshtė dėshiruar tė zbulohet se a ka nė to sistem informimi pėr nevojat e udhėheqjes. Kanė vėnė re praninė e mbledhjen e informacioneve qė janė tė nevojshme pėr planifikimin (deklarata pėr veprimtarinė e bibliotekės), plani afatmesėm dhe qėllimet (synimet e parashtruara qartė) pėr udhėheqjen (drejtimin) e pėrmbledhjeve (koleksioneve) si dhe pėr zbatimin e procedurave tė vlerėsimit (tė evaluimit). Procese formale e tė kuptueshme tė vlerėsimit mund tė priten nė tė gjitha bibliotekat, sepse tė gjithė bibliotekat e intervistuara ishin tė vetėdijshme pėr nevojėn e mbledhjes (grumbullimit) tė tė dhėnave sasiore e cilėsore pėr veprimtarinė e bibliotekave tė tyre, mirėpo pėrkundėr shpresave, vetėm njė biblioteke universitare ka pasur njė sistem formal tė qartė tė vlerėsimit (evaluimit). Ishin tė vetėdijshėm edhe pėr faktin, d.m.th tė matėsve pėr vėrtetimin (pohimin) e efikasitetit (suksesit) tė veprimtarisė (punės) dhe tė treguesve tė efikasitetit tė veprimtarisė, e vetėm dy biblioteka kanė bėrė eksperimente me matjen e efikasitetit tė veprimtarisė. Vetėm njėra prej tyre ka pasur tregues tė pėrfshirė nė sistemin formal tė vendimmarrjes dhe ishte e sigurt se ata janė tė rėndėsishėm.
Ėshtė interesante vėrejtja e C. Olansson-it (1992), e cila thotė se bibliotekat duhet tė pėrvetėsojnė dituri tė caktuar nė vlerėsimin (evaluimin), por asaj i duket se shumė faktorė e mbivlerėsojnė (e mbiēmojnė) rėndėsinė e tij dhe i vlerėsojnė bibliotekat si tė paafta, pėrkatėsisht nuk janė tė orientuara nė mėnyrė qė tė udhėheqin (drejtojnė). Natyrisht se nuk mendon se bibliotekat nuk duhet ta pėrcjellin veprimtarinė e tyre, por do tė duhej tė pyesin se sa ėshtė e pėrshtatshme (e qėlluar) qė ta vlerėsojė vetveten, pėrkatėsisht veprimtarinė e tyre vetjake. Pėrvojat me rastin e vlerėsimit tė veprimtarisė edukuese dhe hulumtuese tregojnė se njė hap pėrpara, do tė thotė kombinim i vetėvlerėsimit (vetevaluimit) dhe vlerėsimet e vlerėsuesve tė jashtėm nga profesioni.
Mendimi i autores M. Henty (1989) ėshtė pakėz mė ndryshe, e cila thotė se teoria sipas sė cilės tė gjitha organizatat duhet tė kenė synime matėse, qė vėshtirė mund tė bėhen nė rastin e bibliotekave, ndonėse edhe ato janė nėn njė presion tė vazhdueshėm se duhet tė punojnė efektshėm (frytdhėnshėm), pėrkatėsisht rezultativisht. Pėr kėtė arsye janė tė detyruara qė tė vlerėsojnė (ēmojnė) veprimtarinė e tyre, pėr ēka duhen synime (qėllime) tė parashtruara qė u pėrgjigjen institucioneve tė tyre amė. Ato qėllime (synime) nuk mund ti parashtrojė askush nga jashtė, e po ashtu nuk mund tė vėrtetojė (pohojė) efikasitetin (suksesin) e veprimtarisė sė tyre.
Qėllimet e vlerėsimit (evaluimit)
Sė pari, mund tė thuhet se me vlerėsim do tė vėrtetojmė gjendjen, rrafshin nė tė cilin kryhet njė shėrbim i caktuar, nė mėnyrė qė pastaj tė mund tė matim efektin qė shkaktojnė ndryshimet e caktuara nė shėrbimin (veprimtarinė). Shkaku i dytė ėshtė nevoja pėr krahasimin e veprimtarisė sė bibliotekės, pėrkatėsisht tė shėrbimeve tė saj nė periudha tė ndryshme ose me biblioteka tė tjera. Arsye pėr vlerėsim ėshtė edhe nevoja pėr vlerėsim tė dobisė sė shėrbimit tė caktuar dhe pėr vėrtet testimin e shkaqeve pėr mossuksesin e mundur tė shėrbimit. M. Popoviq (1987, f..3) thotė se me ndihmėn e metodave vlerėsuese bėhen pėrpjekje:
a) Tė vėrtetohet se si njė bibliotekė e caktuar i pėrmbush nevojat e shfrytėzuesve.
b) Tė pėrkufizohen kufizimet kryesore dhe dobėsitė nė veprimtarinė e bibliotekės dhe
c) Tė propozohen pėrmirėsime qė do tė shpinin nė njė veprimtari mė frytdhėnėse tė bibliotekės.
Bibliotekat pėr njė kohė tė gjatė nuk kanė ndierė nevojėn pėr vėnien nė zbatim tė vlerėsimit, derisa i ka shtrėnguar mjedisi pėr njė gjė tė tillė, e kur iu pėrveshėn vlerėsimit nė raste jo tė pakta kanė qenė tė befasuara me rezultatet e arritura. Sot janė tė befasuara me rezultatet e arritura. Sot janė tė shpenguara tė vėrtetojnė jo vetėm se si punojnė mirė, por edhe si po i pėrshtaten mirė ndryshimeve. Studimi i vlerėsimit duhet tu tregojė atyre se si ndikojnė nė rezultate kushtet e ndryshuara tė veprimtarisė, si mund tė pėrmirėsojnė efikasitetin e veprimtarisė e saj; tė gjenden shkaqet e mossuksesit. Bibliotekat duhet tė vėrtetojnė jo vetėm se si e vėnė nė jetė njė rol tė caktuar, por edhe pėr suksesin e tyre; qė ėshtė i tillė ēfarė ėshtė.
C. Olausson (1992,f, 70) mendon se duhet tė bėhet vlerėsim sistemor dhe mbledhje e qėndrueshme e tė dhėnave nė tė gjitha llojet e shėrbimeve publike nga njėra anė, pėr shkaqe politike, tė arsyetohet shfrytėzimi i mjeteve publike dhe tė tregohet qillimshmėria e tyre e nga ana tjetėr, pėr shkak tė nevojės tė secilės bibliotekė pėr informacione qė i duhen nė vendimmarrje. Autorja thekson veēanėrisht vlerėsimin e bibliotekave universsitare, tė cilat nė masė tė madhe i japin ndihmesė sendėrtimit, misionit tė universiteteve nė shoqėri. Misioni i tyre pėrcaktohet me tri qėllime strategjike tė krijimit tė diturisė, pėrcjellja e diturisė ose dhe ruajtja e diturisė sė krijuar. Vlerėsimi i bibliotekave universitare duhet tė marrė parasysh qėllimet universitare nė tėrėsi dhe ndihmesėn e bibliotekės pėr arritjen e qėllimeve dhe punės kėrkimorehulumtuese dhe arsimore (edukative) nė tėrėsi, si nė pikėpamje sasiore, ashtu edhe cilėsore.
Hulumtimet e degės sė filozofisė tė Universitetit tė Undit (Olqusson, 1992, f. 65) theksojnė se qėllimi i vlerėsimit duhet tė jetė njė ndihmesė e analizave tė ndryshme, u pėrgjigjen nė lloje tė ndryshme pyetjeve si mė poshtė:
1) Cilat veprime kanė qenė bėrė nė mėnyrė qė tė arrihen qėllimet? (analizat e arritjeve),
2) Ēfarė ka qenė rezultati i asaj veprimtarie? (analiza e rezultateve),
3) Cilėt faktorė ishin tė pranishėm nė veprimet pėr arritjen e rezultateve? (analiza e shkak_pasojės),
4) Ēfarė ka qenė arritja e veprimeve? (analiza e procedurės, procesit),
5) Ēfarė ėshtė raporti, pėrkatėsisht pėrpjesėtimi ndėrmjet rezultateve tė arritura? (analiza e efikasitetit tė punės),
6) A ka pėrfunduar veprimtaria pėr arritjen e qėllimeve me rezultat dhėnie? (analiza e rezultat dhėnies).
Vlerėsimit tė veprimtarisė bibliotekiste i ėshtė pėrveshur sistematikisht F. W. Loncaster (1977), i cili dallon tri rrafshe tė mundshme tė vlerėsimit tė shėrbimeve tė bibliotekės.
1. Vėrtetimi i efikasitetit tė bibliotekės (effectiveness): Me matjen e efikasitetit tė shėrbesave e tė shėrbimeve, vėrtetojmė se si disa biblioteka, ose sistemi bibliotekist i pėrmbush nevojat e shfrytėzuesve. Autori bėn dallimin e makromatjes (makroevaluimit) me tė cilėn matin cilėsinė e veprimtarisė (tė punės) sė bibliotekės, ose tė tėrė sistemit informativ bibliotekist dhe mikromatjes, me tė cilėn analizojmė disa probleme. Pėrkatėsisht dobėsitė nė punėn e bibliotekės, ose tė sistemit dhe nė bazė tė asaj propozojmė zgjidhje.
2. Vėrtetimi i efikasitetit (suksesit), duke marrė parasysh shpenzimet (cost effecterveness). Me vlerėsimin e efikasitetit, duke marrė parasysh shpenzimet, vėrtetojmė sa me sukses bibliotekat veē e veē e sistemi bibliotekist pėrmbushin nevojat e shfrytėzuesve, qė kanė lartėsinė e mjeteve financiare tė investuara, pra mendohet pėr efikasitetin e punės sė brendshme tė bibliotekės.
3). Vėrtetimi i dobishmėrisė, duke marrė parasysh mjete financiare tė investuara (cost benefit): Me kėtė mėnyrė vlerėsimi (evaluimi) pėrpiqemi pėr ti krahasuar mjetet qė janė tė nevojshme pėr veprimtarinė (punėn e bibliotekave, pėrkatėsisht sistemit tė bibliotekave me dobishmėrinė, pėrkatėsisht me rezultatet efekteve) shoqėrore tė njė veprimtarie tė caktuar, ose pėrpiqemi tė pėrgjigjemi nė pyetjen se a e arsyeton shėrbimi i caktuar ekzistencėn e qenies sė saj. Vėrtetojmė, p.sh., a ėshtė dobishmėria e bibliotekave, pėrkatėsisht e sistemit mė tė madh se mjetet e investuara (Popoviq, (1988, f. 314-415). Lancester gjithashtu pėrmend shprehjen cast performance benifit, me ērast mendohet nė lidhjen ndėrmjet shkallėzimit tė vlerave tė shpenzimeve tė pėrgjithshme tė shkallės sė efikasitetit tė veprimtarisė dhe tė dobishmėrisė.
Autorėt e studimit tė treguesve tė efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekave qė ka qenė bėrė nė kuadėr tė Komisionit Evropian (Ward et al.. 1995, f. 18) theksojnė se vlerėsimi (evaluimi) dhe matja e efikasitetit tė veprimtarisė sė saj ėshtė pjesė tėrėsore e saj, ėshtė pjesa pėrbėrėse kryesore e udhėheqjes-drejtimit e manaxhmentit, pėrkatėsisht e procesit tė vendimmarrjes, me ēka pajtohen edhe autorė tė tjerė (veēanėrisht. Lancasteri) dhe pohojnė pėrmbledhtas se ėshtė drejtuar nė vlerėsimin e efikasitetit (suksesit) e shėrbesave dhe shėrbimeve tė bibliotekės, duke marrė parasysh shpenzimet dhe dobishmėrinė e mjeteve tė investuara. Efikasitetin e shėrbesave dhe shkėmbimeve mund ta matin nė kuptimin se sa i pėrmbushin mirė nevojat e shfrytėzuesve shėrbesat, mund ti matim (vlerėsojmė) edhe prodhimit dalėse nė krahasim me qėllimet (synimet) e parashtruara. Efikasiteti (suksesi), duke marrė parasysh mjetet financiare tė investuara, ka tė bėjė me pasqyrimin e veprimeve (operacioneve) tė brendshme tė bibliotekės, pėrkatėsisht tė sistemit. Vlerėsimi (evoluimi) i dobisė, duke marrė parasysh mjetet e investuara, ka tė bėjė me vlerėsimin e dobishmėrisė, pėrkatėsisht tė efektit shoqėror tė njė veprimtarie tė caktuar nė krahasim me mjetet qė kanė qenė investuar nė tė.
Shumica e doracakėve pėr matjen e efikasitetit tė punės sė bibliotekave ėshtė e drejtuar nė vlerėsimin e vėllimit tė efikasitetit sė shėrbesave bibliotekare pėr shfrytėzuesit (pra me njėrin nga rrafshet e mundshme tė vlerėsimit (evaluimit), ndėrsa vėmendje mė e vogėl i ėshtė kushtuar zhvillimit tė teknikave pėr analizimin e efikasitetit, duke marrė parasysh mjetet e shpenzuara (tė investuara) ose dobishmėrinė e shėrbesave tė bibliotekave. Shkak i kėsaj mund tė jetė se problematika e matjes, pėrkatėsisht e sasishmėrisė tė dobishmėrisė dhe tė efekteve shoqėrore, ėshtė njėra nga heshtjet me tė kundėrshtueshme nė teorinė dhe praktikėn bibliotekare bashkėkohore (Popoviq, 1987, fq. 5.).
Vlerėsimi i sistemit bibliotekar
Pikėnisja pėr vlerėsimin e bibliotekave do tė duhej tė ishte tė kuptuarit e bibliotekės si sistem (Lalverson, 1969) dhe pėrdorim i analizės sistemore. Sistemin e pėrkufizojnė si grumbull elementesh qe janė tė lidhura reciprokisht. Njė objekt tė caktuar e pėrpunojnė si sistem, kur ėshtė ashtu i ndėrlikuar sa qė mund ta kuptojmė vetėm nė qoftė se i kuptojmė elementet qe e pėrbėjnė, si dhe mėnyrėn si janė tė lidhur reciprokisht. Qėllimi kryesor i studimit tė sistemit ėshtė pėrvetėsimi i tyre, pėrkatėsisht tė kėrkuarit e rrugėve pėr drejtimin e tyre. Udhėheqja, ndėrkaq ėshtė e mundur vetėm te sistemet qė kanė qėllim e tė cilat mund ti emėrojmė si procedurė nė tė cilėn dėshirojmė qė sistemit tė gjallė (dinamik) ti ndryshojmė (ndėrrojmė) gjallėrinė (dinamikėn) e sjelljes nė pėrputhje me qėllimin e tij dhe me gjendjen reale (Gradisher et al....1991. f.31-32).
V. Sriqa (1981, f. 16) thotė se kuptimi (nocioni) i sistemit ėshtė i vjetėr sa filozofia evropiane, por burimi i idesė pėr sistemet ėshtė nė pėrsiatjet dhe nė idetė e mendimtarėve tė lashtė grekė, tė cilėt kuptuan (njohėn) se nė botėn qė i rrethon ekziston njė rregullim, rend i caktuar, tė cilin ėshtė e menduar ta kuptojnė tek ai qė drejtohet. Sot ekzistojnė shumė pėrkufizime tė ndryshme tė sistemit nga tė cilat mund tė veēojmė se sistemi ėshtė pjesė e sendėrtimit (tė realitetit) objektiv pėr tė cilin si vėzhgues krijojmė njė pasqyrė pak a shumė mė cilėsore. Sistemin e pėrbėn njė grumbull pėrbėrėsish (elementesh) qė janė tė lidhur me shoqi-shoqin ashtu qė krijojnė njė tėrėsi tė caktuar dhe nė veprim tė ndėrsjellė dhe japin rezultate tė caktuara.
Drejtimi i procesit ndahet nė dy faza: faza e analizės dhe faza e sintezės. Analiza e sistemit ėshtė njohja e tij dhe jep informacionin si vijon: 1. informacioni pėr kufizimet e sistemit; 2. informacione pėr gjendjen sendore tė sistemit; 3 informacione pėr gjendjen e dėshirueshme tė sistemit; 4) informacione pėr treguesit (rezultate) e sistemit dhe 5) informacione pėr mjedisin e sistemit. Kjo sintezė, fjala ėshtė pėr ndėrtimin fizik-teknik, sjelljen e dėshiruar tė sistemit e zhvillon nė dy nėnfaza: nė zgjedhjen e veprimtarisė udhėheqėse dhe nė vėnien nė jetė tė veprimtarisė udhėheqėse.
Edhe termi analiza sistemore ka disa domethėnie ndalėse pėr nevojat tona; ėshtė interesant vetėm konteksti, ku qėllimi i analizės sistemore ėshtė ti pėrkufizojė problemet bosh nė sistemin dhe tė pėrcaktojė mėnyrat dhe rrugėzgjidhjet e tyre. Elementet kryesore me tė cilat ndeshemi te analiza sistemore nė kuptimin e ngushtė janė: 1) qėllimet, 2) rrugėt e mundshme pėr sendėrtimin e tyre, 3) shpenzimet e ndonjėrės prej rrugėve alternativave, 4) kufizimet, 5) modeli qė tregon varėsin e ndėrsjellė tė qėllimeve, kufizimet e burimeve qė i kanė nė dispozicion dhe tė mjedisit dhe 6) me analizėn sistemore arrijmė deri te ecuria (procedura) racionale e sistemit tė shtruarjes sė pyetjeve dhe formulimit tė pėrgjigjeve lidhur me qėllimin e sistemit, me kufizimet e tij, me burimet qė janė nė disponim dhe lidhur me ndėrveprimin e sistemit dhe me mjedisin e tij (Sriqa. 1981. f. 82.).
C. A. Salverson (1969) e pėrshkruan bibliotekėn si sistem, sepse biblioteka i mundėson njė grupi shfrytėzuesish qasjen informacioneve. Arsyeja e krijimit tė bibliotekės, nga njėra anė ėshtė nevoja e shfrytėzuesve pėr informacionin; nga ana tjetėr, disponueshmėria e atyre informacioneve. Biblioteka ėshtė ndėrmjetės ndėrmjet njėrės dhe palės tjetėr. Ėshtė me rėndėsi tė pėrcaktohen karakteristikat dhe nevojat e shfrytėzuesve nė mėnyrė qė nga shumėsia e lėndės tė mund tė zgjedhėn informacione tė rėndėsishme pėr ta. Lėnda duhet tė jetė e organizuar nė mėnyre pėrkatėse dhe duhet tė sigurohen kanale pėr efikasitetin e tyre (pėr qasjen e tyre). Me anėn e informacioneve prapavepruese duhet tė pėrcaktohet se pse u duhen informacionet shfrytėzuesve, ēka do tė bėhet me to dhe ēfarė ndikimi (efekti) do tė kenė informacionet nė ta. Veprimtaria e bibliotekės ėshtė ecuri (proces) dhe si e tillė ėshtė dinamike dhe fleksibile, si dhe u pėrshtatet ndryshimeve.
Qasje sistemore ofron edhe C. Abboft (1994) e cila thekson se biblioteka sė pari vepron si sistem fizik i pėrbėrė nga hapėsira ciklesh; ėshtė e mundur qė tė vizitohen dhe tė shfrytėzohen si hapėsira tė referuara ose tė pahapėsira tė mėsuara, pėr tė kėrkuar informacione etj. Biblioteka punon edhe si pėrmbledhje madhėsish, pėrmbajtja dhe pėrditėsimi i sė cilės pėr shumicėn e shfrytėzuesve ka rėndėsi mė tė madhe se trajtat tjera tė veprimtarisė. Biblioteka ėshtė edhe vend i efikasitetit ose qasjes informacioneve, qė i siguron me ndihmėn e shfrytėzimit tė teknologjisė sė informacionit nėpėrmjet huadhėnies-huamarrjes ndėrbibliotekar tė shėrbimit tė referuar dhe tu ndihmojė shfrytėzuesve qė gjenden mė lehtė mes burimeve tė parapėlqyera.
C. Chinga - Ching (1978, f. 6) me modelin e thjeshtė (Fig.1) shpjegon rolin e bibliotekės si ndėrmjetėse, pėrkatėsisht pėrcjellėsit ndėrmjet njė shumėsie tė madhe informacionesh nga bota (pėrkatėsisht shėnime tė diturisė) dhe pėrdoruesve (shfrytėzuesve) tė informacionit. Funksionin e pėrcjellėsit biblioteka e sendėrton me funksionet e saj kryesore d.m.th., me pėrzgjedhjen dhe gjetjen e furnizimit, me organizimin dhe me pėrhapjen e informacioneve. Dhe nė qoftė se dėshirohet tė pėrmirėsohet arritshmėria dhe veprimtaria e rolit tė ndėrmjetėsuesit, me metoda pėrkatėse, duhet tė vlerėsojė aspektet e ndryshme tė disa funksioneve.
Vlerėsimi i bibliotekės duhet tė mbėshtetet me metoda shkencore. Sė pari duhet tė caktohet qėllimi i sistemit, e pastaj duhet tė mblidhen tė dhėnat pėr veprimin e sistemit dhe pėr dobishmėrinė e tij pėr shfrytėzuesit. Me kėtė rast, pėr veprimet e brendshme tė bibliotekės mund tė shfrytėzojnė metodėn e analizės sistemore dhe studimet e shfrytėzuesve pėr tė siguruar tė dhėna rreth popullsisė. Metodat statistike mund tė pėrdoren nė qoftė se tė dhėnat janė tė matshme pėrkatėsisht janė tė qasshme nė trajtė tė sasiuar (kvantituar) dhe nė atė rast analiza statistikore qė shėrben si ndikese pėr sajimin dhe cilėsimin e veprimtarive tė caktuara. Nė zgjedhjen e pėrbėrėsve (elementeve) vlerėsimin duhet ta bėjė bibliotekari, e qė ka tė bėjė me qėllimin e sistemit. Vetėm pas kėsaj ecurie ėshtė e mundur tė vihet nė zbatim analiza statistikore me qėllim tė vlerėsimit tė evaluimit).
Qė tė mund tė zbatohet analiza sistemore ėshtė i domosdoshėm standardizimi i tė dhėnave tė pėrshtatshme pėr tė. Tė dhėnat e mbledhura tradicionale nuk janė tė rėndėsishme drejtpėrdrejti pėr analizat e suksesit tė punės sė bibliotekės.
C. A. Salverson propozon standardizimin e mitologjisė dhe llojet e veprimeve (punėve) nė mėnyrė qė tė jetė e mundur tė krahasohen bibliotekat. Shumė pikėpamje (aspekte) tė veprimtarisė sė bibliotekės nė pėrgjithėsi nuk ėshtė e mundur tė ndiqen, sepse nė disa shėrbesa tė caktuara ndikon njė sėrė e tėrė pėrbėrėsish, dhe se pėr vlerėsimin e vlerės sė tyre duhen edhe vlerėsime, edhe mendime tė tjera. Autorja ėshtė kritike pėr sa i pėrket sistemit tė deritashėm tė mbledhjes sė tė dhėnave rreth bibliotekave (siē janė peshuar tė ardhurat, shpenzimet, pėrmbledhjet, tė punėsuarit, numri i shfrytėzuesve), sepse mund tė jenė tė parėndėsishėm pėr interpretim, ndėrsa edhe kanė domethėnie tė vogėl pėr vlerėsimin rreth asaj se si punojnė bibliotekat, pėrkatėsisht. Ēfarė ėshtė rėndėsia e tyre pėr shfrytėzim?
J. Blagden (198.f.27), po ashtu pohon se biblioteka ėshtė sistem dhe me atė rast miraton pikėpamjen e King-ut dhe Brayon-it, tė cilėt bibliotekėn e pėrcaktojnė si sistem pėr pėrhapjen e diturisė me ndihmėn (me anėn) e dokumenteve, me tė cilat ėshtė shėnuar (shkruar) dija. Me rastin e studimit tė efikasitetit (suksesit) tė pėrhapjes sė informacioneve, pėrkatėsisht tė efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekės nė pėrgjithėsi, hasim nė probleme metodologjike, sepse duhet tė studiojmė edhe ndėrveprimin e sistemit tė shfrytėzuesve, tė cilėve u janė kushtuar ato shėrbime (percepcionet dhe pėrsiatjet e tyre janė tė ndryshme dhe duhet tė marrim parasysh ndryshueshmėri tė shumta, qė ndikojnė nė sistem. J. Blagen numėron ndryshore tė tilla dhe i ndan nė grupe ato si vijon: mjedisi, marrėsi, porosia, kanali dhe burimi. Me rastin e studimit tė marrėsit duhet, p. sh., tė kihet kujdes pėr pėrbėrėsit (faktorėt) siē janė: mosha, arsimimi, lloji i punės, shprehitė me rastin e kėrkimit tė informacioneve etj., si dhe gjendjen e tij psikike, p. sh., shkalla e tė qenit autoritar, sistemi nervor, pėrvojat paraprake tė marrėsit dhe pėrvojat e pritshmėrinė negative etj.
Ėshtė interesant pohimi i C. S. Cameron-it (cituar sipas Menald-it, 1994) i cili i trajton bibliotekat universitare si sistem tė hapur, tė gjallė(dinamik) dhe tė shpėrndarė e tė ndėrlidhur. Ėshtė i mendimit se bibliotekat janė anarki tė organizuara, pjesė e tė cilave janė te lidhura dobėt e me autonomi tė madhe, ndėrmjet prodhimeve dalėse dhe burimeve tė investuara; ėshtė vetėm njė lidhje e vogėl prapavepruese, fjala ėshtė pėr njė strukturė tė fortė (rigide) dhe hierarkike, e pėr vlerėsimin e veprimtarisė se saj shfrytėzohen kritere tė ndryshme.
Me mjete sasiore tė shėrbimeve tė bibliotekave mund tė parashikojmė ndikimin e rezultateve tė tyre nė mjedisin e gjithashtu rezultatet e matjeve tė burimeve tė investuara mund tė parashikojnė shkallėn e sendėrtimit tė burimeve dalėse tė planifikuara: sa mė e madhe tė jetė pėrmbledhja bibliotekare, atėherė mė shumė nevojat pėr dokumente do tė jenė tė kėnaqura (tė pėrmbushura). Prandaj, ngandonjėherė mund ti shfrytėzojmė metodat e vlerėsimit (evaluimit), qė kanė tė bėjnė burimet e investuara dhe nė bazė tė tyre pėrfundojnė rreth prodhimeve dalėse.
Nė kuadrin e matjeve tė suksesit tė veprimtarisė (punės sė bibliotekave, vėmendja ėshtė larguar nga matjet e burimeve tė investuara nė matjen e prodhimeve dalėse dhe rezultatit tė fundit tė shėrbimeve bibliotekare (Perfomance... 1990). Shfrytėzimi i rezultateve dhe i prodhimeve dalėse tė bibliotekave ėshtė problematik, sepse matėsit sasiorė miratohen me mėdyshje, duke qenė se nuk mund tė zbulojnė domethėnien e mirėfilltė dhe pėrdorshmėrinė e veprimtarisė sė bibliotekės pėr secilin shfrytėzues veē e veē. Ndikimet nė mjedisin i shikojnė si pasoja tė mundshme tė shfrytėzueshmėrisė sė shėrbimeve bibliotekare. Kufiri ndėrmjet ndikimit nė mjedisin, dhe ndikimi ėshtė bukur i paqartė. Nė pėrgjithėsi autorėt vendosin pėr njėrėn ose shprehjen tjetėr, sepse i konsiderojnė tė njėjtė.
Vlerėsimi (evaluimi) i disa elementeve tė sistemit
Nė tė shumtėn e rasteve, vlerėsimi (evaluimi) i veprimtarisė sė bibliotekave ėshtė i orientuar nė burimet e investuara dhe nė ecuri tė hollėsishme. Veēanėrisht pėr arsye tė bindjes se rezultatet e mira tė tyre shkaktojnė (sjellin) rezultate pėrfundimtare mė tė mira efikase. Natyrisht se kėshtu nuk ndodh vazhdimisht, pėr ketė arsye ėshtė mė mirė tė matet vėllimi dhe efikasiteti i vetė prodhimeve dalėse. Nė doracakė tė ndryshėm (p.sh. Van House, 1990) ėshtė theksuar se mė sė vėshtiri, ose pothuajse ėshtė e pamundur tė matet ndikimi i veprimtarisė sė bibliotekės nė mjedisin, prandaj matėsit dhe treguesit e propozuar rėndom janė orientuar nė prodhimet dalėse bibliotekare.
M. Henty (1989) burimet e investuara i pėrshkruan si burime qe i investon organizata nė ndonjė veprimtari; nė rastin e bibliotekave ato janė mjetet financiare dhe kuadrot. Prodhimet dalėse paraqesin prodhimet e organizatės, nė rastin e bibliotekave rėndom ato janė vėllimi i huadhėnies-huamarrjes, aftėsia e sigurimit tė dokumenteve dhe informacioneve, pėrmbushja e nevojave tė shfrytėzuesve etj. Prodhimet dalėse nuk guxojnė ti zėvendėsojnė me ndikimin, pėrkatėsisht me rezultatet nė mjedisin, qė janė pasojė e pėrpjekjeve (veprimeve) tė ndonjė organizate. Ndėrmjet burimeve tė investuara, prodhimeve dalėse dhe ndikimeve nė mjedisin ekziston njė lidhshmėri e ngushtė, gjė qė bibliotekat duhet tė kenė parasysh me rastin e planifikimit tė veprimtarisė sė tyre. Sė pari, duhet tė pėrcaktojnė se ēfarė ndikimesh (rezultatesh) dėshirojmė tė arrijnė me veprimtarinė e tyre. Pastaj pėrcaktojnė se me ēfarė investimesh, domethėnė me ēfarė prodhimesh dalėse do tė bėhen pėrpjekje tė arrihet ajo qė ėshtė planifikuar, si rreth shėrbimeve. Mbi kėtė baze do tė mund ti caktojnė mjetet, domethėnė burimet e nevojshme pėr sendėrtimin e shėrbimeve tė planifikuara.
4). Puna nė kėtė fushė ėshtė mjaft e pasofistikuar e mė sė miri ėshtė tė fillohet thjesht me zbatimin e statistikave. Te interpretimi pėrfundimtar, bibliotekari do tė orvatet qė ti lidhė rezultatet e analizės statistike me vlerėsimin e pėrgjithshėm tė pėrbėrėsve tė tjerė e tė gjitha sė bashku ti krahasojė me qėllimet (synimet) e parashtruara.
5). ALA, p. sh., parapėlqen qė tė dhėnat rreth huamarrjes-huadhėnies sė bibliotekave universitare fare nuk do tė duhej tė shfrytėzohen pėr raportin kombėtar, sepse pėr kėtė ato janė tė parėndėsishme; paraqesin vetėm njė segment tė dobisė sė bibliotekės dhe nė tė ndikojnė aq shumė parametra lokalė qė janė tė pa pėrdorueshėm nė rrafshin kombėtar.
6). Sa pėr ilustrim thekson shembullin qė e kanė pėrshkruar Zwing dhe Derwin: Po e zėmė se janė njėzet atribute, qė duhet tu pėrmbahemi me rastin e parashikimit tė sjelljes informative tė individit. Nė qoftė se secili ka vetėm nga dy vlera, p.sh., i vjetėr ose i ri, i varfėr ose i pasur, me kombinim do tė kemi 1.048578 tipa tė ndryshėm njerėzish (Blaugden, 1980, f. 27).
Ndikimin, domethėnė fuqinė e ndikimit nė dikė, nė diēka do tė mund ta pėrkufizojė (Performace, 1990, f. 316) si rezultat i fundit i shėrbimeve nė mirėqenien shoqėrore tė individit ose tė njė grumbulli shfrytėzuesish, duke pėrfshirė shkallėn e shkrim-leximit, mobilizimet ekonomike dhe shoqėrore, produktiviteti (prodhueshmėria), kreativiteti (krijueshmėria) dhe kėmbimi (Alemacioni). Atribute tė ngjashme qė do tė duhej ti matim, pėrfshijnė diturinė, motivimin dhe vetėdijen. Nė njė rrafsh mė tė lehtė tė matshėm, p. sh., do tė mund tė matim pėrmirėsimin e rezultateve tė prodhimeve, shkallėn e pėrmirėsimit tė cilėsisė sė punimeve me shkrim dhe gjerėsinė informuese tė paraqitjes nė diskutimet e pėrbashkėta. Tė gjitha qė u thanė pėrbėjnė cilėsi abstrakte. Ėshtė vėshtirė tė pėrcaktohet pėrmirėsimi i tyre qė ėshtė shkaktar si pasojė e shfrytėzimit tė bibliotekės, sepse ėshtė e pranishme njė ndryshueshmėri shumė e madhe. Rezultat i kėsaj ėshtė dukuria qė pėr studimin e ndikimit shfrytėzojmė zėvendėsime tė ndryshme, p.sh., dobitė dhe vlerat, qė janė pasojė e shfrytėzueshmėrisė sė bibliotekės, por ėshtė shumė vėshtirė tė izolohen.
Disa autorė janė tė mendimit se pėrcaktimin e efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekave do tė duhej orientuar nė radhė tė parė nė dobitė qė i kanė shfrytėzuesit, duke falėnderuar pėrdorimin e bibliotekės. Dobitė mund tė shprehen nė trajtėn e sasisė sė informacioneve tė marra, tė problemeve tė zgjedhura ose tė kohės sė kursyer. Nė rastin e bibliotekave universitare mund tė flitet pėr ndihmėn pėr provime, mirėmbajtjen informimit vijues, kursimin e kohės etj. Matėsi i efikasitetit tė veprimtarisė sė bibliotekės do tė ishte shuma e tė gjitha dobėsive vetjake dhe do tė mund tė flitej rreth asaj se sa punojnė mirė bibliktekat. Qasja sasiore orvatet tė sigurojė dobitė nė kuptimin e ēmimeve tė shėrbimeve, duke pėrfshirė ēmimet e fshehura (shfrytėzuesit pyeten se sa do tė ishin tė gatshėm tė paguanin po qe se do tė ketė nevojė) dhe ēmimet reale tė shėrbimeve. Janė tė rėndėsishme edhe idetė rreth vlerės sė shtuar dhe vėllimet ndėrmjet shpenzimeve dhe dobisė (Cost benefit, Performance, 1990, f. 316).
Qasje sasiore orvatet tė pėrcaktojė vlerėn, d.m.th, rėndėsinė e shfrytėzimit tė bibliotekave pėr shfrytėzuesit. Nga literatura janė tė njohura tė ashtuquajturat metoda Derived Value ose vlerė e rrjedhuar, me tė cin do ti pėrmbushė nevojat e saj biblioteka ideale (e nė masė i pėrmbush kjo qė e shfrytėzojnė), e pėrcaktimit tė shkallės sė pėrmbushjes sė nevojave tė shfrytėzuesve etj. Bibliotekave universitare, p. sh: do tu interesojė matja e ndihmės sė tyre pėr zhvillimin intelektual tė studentėve, pėrkatėsisht e suksesit akademik tė shfrytėzuesve tė tyre. Ndėr matėsit e vlerave, pėrkatėsisht dobisė, autorėt e llogarisin edhe sasinė e harxhuar tė kohės, tė cilėn individi ėshtė i gatshėm tė harxhojė pėr shėrbime bibliotekare ose sė paku pėr sasinė e kohės qė e pėrdor pėr tė vėshtruar (studiuar) njė dokument tė caktuar (Fond, 1989, f. 82). Mund tė pėrcjellin paralajmėrimet se matja e dobisė, ose e vlerės, ėshtė e ndėrlidhur me pyetje tė shumta, p. sh., se a tė matin sipas individit apo institucionit, ose tekefundit nė kuadrin e disiplinės shkencore: ose a do matim dobinė e tashme ose tė ardhshme; a janė shfrytėzuesit objektivisht tė aftė tė vlerėsojnė (tė ēfarėdo parametrash pėrfundimtarė pėr matjen e dobisė do tė ishte iluzore Perfomance..., 1990, f. 319).
Nė literaturė hasim nė njė numėr tė madh qasjesh metodologjike tė vlerėsimit (evaluimit ) tė veprimtarisė bibliotekare si nė vlerėsimin (evaulimin) tė vlerės, ashtu edhe tė dobisė. Pyetja e pėrgjithshme, qė u shtrohet shumė autorėve ėshtė se a mund tė pėrcaktojnė nė pėrgjithėsi objekte vlerėsimi dhe dobie tė bibliotekės me parime sasiore. Grumbulli (grupi i parė e mbron pikėpamjen se atė nuk mund ta matin, sepse ka orvatje tė kuantifikimit, vėnė nė emėrues tė pėrbashkėt, biblioteka shumė tė ndryshme, ndėrsa tė dhėnat numerike e mjegullojnė pasqyrėn (figurėn) e mirėfilltė tė veprimtarisė (punės) sė tyre. (Popoviq, 1987, f..4.). Matja e dobisė u shtrohet veēanėrisht vlerėsimeve (cilėsore) subjektive dhe pėr kėtė arsye ėshtė vėshtirė tė dėshmohet (tė provohet) objektiviteti i saj. Tė tjerėt janė tė bindur se ėshtė e mundur tė matet objektivisht edhe vlefshmėria e veprimtarisė sė bibliotekave dhe se kuantifikimi i veprimtarisė, jo vetėm se ėshtė i mundshėm, por ėshtė edhe i nevojshėm, sepse paraqitet mjet pėr tė siguruar mbėshtetje financiare dhe e nxit efikasitetin e veprimtarisė sė bibliotekave.
Metodat dhe teknikat e vlerėsimit (evaluimit)
M. Popoviq (1991. f. 103) thotė se ne veprimtarinė informative bibliotekiste mund tė pėrdorim metoda tė ndryshme tė vlerėsimit (evaluimit) tė cilat rendon i ndajmė ne sasiore dhe cilėsore. Fushat kryesore (themelore) tė vlerėsimit (evaluimit) janė burimet e informacioneve (librat, periodiku, pėrmbledhjet bibliotekare, bazat bibliografike tė tė dhėnave etj, qė mund ti vlerėsojmė edhe pavarėsisht nga shfrytėzueshmėria dhe shfrytėzuesit, ndonėse pa ata parametra ėshtė vėshtire tė flitet pėr vlerėn e tyre tė mirėfilltė. Sistemimet e informimit qė mundėsojnė qasjen informacioneve (bibliografitė, sistemet e hulumtimit tė informacioneve, katalogėt bibliotekistė etj.) dhe veprimtaria informative e bibliotekės (qasshmėria lėndės, veprimtarisė pėr grupe tė posaēme shfrytėzuesish etj.
Mund ti pėrdorin metodat subjektive (tė bazuara nė mendimet e shfrytėzuesve rreth cilėsisė sė shėrbimeve bibliotekiste ose objektive (tė bazuara nė pėrgjithėsi nė tė dhėnat sasiore). C. A. Salverson (1696) mendon se metodat e vlerėsimit (evaluimit) janė tė pėrshtatshme vetėm pėr biblioteka tė vogla.
Duke qenė se duhet tė pėrcaktohet se si tė pėrmirėsohet njė shėrbesė e caktuar pėrdorimi dhe metoda objektive, rezultati i tė cilave duhet tė jetė i shumtė (i sasiuar). Si shembull pėrmend shfrytėzimin e llogaritjeve matematikore tė formulave tė veēanta, qė mund tė sigurojnė vėrtetėsinė (mbikėqyrjen ) e rezultateve ne mėnyre objektive e me ndihmėn e tė cilave ėshtė e mundur qė bibliotekėn tė radhisim nė shkallėn e sasisė (kuantifikimit), dhe nė atė mėnyre tė krahasohet me biblioteka e tjera. Megjithatė, koklavitjet e llogaritjeve tė kėtilla krijojnė bindjen se formulat e kunatifikuara plotėsisht janė jo pėrkatėse (nuk janė adekuate) pėr vlerėsim (evaluim) tė raporteve tė tilla komplekse, sikurse janė ato tė bibliotekave. Edhe statistika e bibliotekave konvencionale, pėr tė cilėn do tė flitet nė kapitujt vijues, nė tė shumtėn ėshtė jo pėrkatėse pėr vlerėsim. Disa bibliotekar i kundėrvihen pėrdorimit tė tij (vlerėsimit), sepse janė tė bindur se cilėsia e shėrbesave bibliotekiste nuk lejon tė paraqitet me shifra tė thjeshta e vetėm me medota sasiore.
Ndėr metodat subjektive tė vlerėsimit, bukur tė popullarizuara janė studimet e shfrytėzuesve, tė cilat merren me theks nė shumė aspekte tė ndryshme tė shfrytėzimit tė bibliotekės. Mjerisht, pėr shumicėn ėshtė karakteristike metodologjia jo e standardizuar dhe njė thjeshtėzim i teknikės sė pėrcaktimit tė shkaqeve dhe shkapėrderdhjes sė tė dhėnave. Nė literaturėn profesionale hasim njė numėr tė madh teknikash dhe metodash, sepse nuk ėshtė mjet ndihme i pėrshtatshėm pėr matjen e efikasitetit tė veprimtarisė, tė mendimit e tė shfrytėzuesve, se kanė vlerė tė vogėl pėr shkak tė kushtėzueshmėrisė sė tyre me pėrvojat paraprake. Madje, disa autorė tėrheqin vėmendjen se pėrgjigjet e shfrytėzuesve mė shumė janė tė kushtėzuara, me karakteristikat e tyre demokratike se sa me pėrvojėn e mirėfilltė tė shfrytėzimeve tė bibliotekės. Me gjithė kėtė mangėsi, studimet e shfrytėzuesve (sipas mendimit tė M. Harris-it) do tė duhej tė jenė pjesė pėrbėrėse e veprimtarisė sė tė gjitha organizatave qė ushtrojnė shėrbesa pėr publikun. Disa shėrbime thjesht ėshtė e mundur tė maten vetėm me ndihmėn e mendimeve tė shfrytėzuesve, ndonėse bibliotekat do tė duhej vlerėsuar me matės objektivė. Shfrytėzuesit e bibliotekave paraqesin mendime me cilat shėrbehen, janė tė kėnaqur e tė cilat janė pikėnisja pėr veprim tė mėtejshėm (Harris , 1991. f. 3.).
C. S. Lalvenrson-i (1969) pėrmendi metodėn e vlerėsimit dhe tė analizės sistemore, e cila nė biblioteka zakonisht sendėrtohen pa veprime (ecuri) tė standardizuara dhe janė tė rralla bibliotekat qė orientohen nė problemet e bibliotekės si sistem. M. Popoviq (1978.f. 13) pohon se metodat me tė suksesshme tė vlerėsimit kanė filluar nga nevoja pėr vlerėsimin e qėllimeve tė shkurtra a tė pėrkufizuara qartė tė bibliotekės. Pos kėsaj, rezultate me tė pėrdorshme kanė dhėnė metodat qė para sė gjithash matin suksesin e shėrbesat dhe shėrbimet e bibliotekės, ndėrsa mė pak matin dobishmėrinė e veprimtarisė bibliotekare. Kėto tė fundit, rėndom, pėr shkak tė subjekteve tė mendimeve tė pėrdoruesve, nuk po japin rezultatet e pritshme. Gjithashtu, paralajmėron se vlerėsimi ėshtė i nevojshėm vetėm nė qoftė se vėrtet dėshirojmė tė arrijmė ndryshimet e planifikuara. Nė proces duhet tė dalim me synimet afatshkurtra dhe tė pėrkufizuara qartė, e jo pohime tė pėrgjithshme pėr rėndėsinė e bibliotekave nė arsimin ose nė pėrhapjen e diturisė. Metodat e vlerėsimit janė bėrė mjet ndihmės jashtėzakonisht i rėndėsishėm nė orvatjet pėr dėshmuar dobishmėrinė e pėrgjithshme tė veprimtarisė bibliotekiste informative ( Popoviq, 1998, f. 319).
Autorja thekson shembullin e studimit tė shfrytėzuesve qė kanė bėrė nė Bibliotekėn Universitare tė Australisė Perėndimore, nė vitin 1989. Pėrshkruan pėrgatitjen e planit strategjik tė bibliotekės, formėsimin e qėllimeve dhe nė bazė tė tyre pėrkufizimin e treguesve e tė masave tė caktuara (tė cilat janė pėrcaktuar me ndihmėn e mendimeve tė shfrytėzuesve), metodologjisė e hulumtimeve (gjurmimeve dhe mėnyrės sė paraqitjes sė rezultateve).
Autori na paralajmėron se nė literaturėn profesionale hasim orvatje tė shumta metodologjike tė vlerėsimit tė veprimtarisė informative bibliotekare, qoftė tė vlerėsimit tė efikasitetit tė shėrbesave bibliotekare, qoftė tė vlerėsimit tė efikasitetit tė shėrbesave e shėrbimeve e po ashtu dhe tė vlerėsimit tė dobishmėrisė. Matja e dobishmėrisė u shtrohet vlerėsimeve subjektive, prandaj ėshtė vėshtirė tė dėshmohet objektiviteti i saj. Njihen edhe disa metoda tė vlerėsimit, p. sh., analizat: mossuksesi i analizave, mbulimin i disa fushave profesionale me lėndė bibliotekare, vlerėsimi i informacioneve standarde etj.
Teknikat e matjes qė pėrdoren mė sė shpeshti nė procesin e vlerėsimit (evaluimit) janė pyetėsorėt, vėzhgimet, ditarėt e pėrdoruesve, paneli i shqyrtimit (analizės), hulumtimet operacionale dhe metodat bibliometrike. Te studimi i mendimeve, me se shpeshti e shfrytėzojmė mostrėn (tymekun, modelin ). Tė dhėnat mund tė jenė unanime, por nganjėherė kjo nuk ėshtė e mjaftueshme (.p. sh., mė fortė studiojmė (hulumtojmė) se cila lėndė ka qenė pėrdorur (shfrytėzuar nė bibliotekė dhe cilėn e kanė vėnė pėrdoruesit nė vendin pėrkatės. Ėshtė interesante se kush dhe pėr ēfarė qėllimi e ka pėrdorur, shfrytėzuar atė lėndė. Nė rast tė tillė japim intervista. Nganjėherė shfrytėzojmė metodėn e simulimit qė tė mos i angazhojmė pėrdoruesit (shfrytėzuesit).
Statistikat : Pėrcaktimi i nocioneve (mediumeve, koncepteve)
Nė qoftė se do tė dėshironim tė pėrshkruanin pėrkufizimin e statistikės, do tė ndodheshim para njė detyre tė vėshtirė, sepse ekzistojnė dhjetėra pėrkufizime qė pėrpiqen tė sqarojnė dhe tė pėrcaktojnė se ēdo tė thotė statistike, ēka mund tė fitojmė ose tė sqarojmė me ndihmėn e saj. Pėr kėtė arsye do ti shmangemi numėrimi tė pėrkufizimeve dhe nėn emrin statistikė (ang. statistics) do tė nėnkuptojmė grumbullimin e tė dhėnave numerike, pėrpunimin dhe paraqitjen (shpalljen) e tyre nė dukuri tė caktuara (nė masė ti paraqesim qartė statistikat si mjet shprehjeje qė kanė marrėsit dhe forcat (qėndrueshmėrinė) e dukurive grupore tė numrit, e pėr kėtė arsye statistikėn duhet ta emėrojmė si dukuri (shkencė), e cila i studion dukuritė sasiore dhe kėshtu zbulon lidhshmėrinė cilėsore ndėrmjet tyre. Sipas mėnyrės se punės, mund tė thuhet se statistika ėshtė metodė e hulumtimit (gjurmimit) sasior tė dukurive nė masė (me shumice).Mjeti, me tė cilin punon statistika janė numrat. Ky ėshtė fakti qė matim me ndihmėn e numrave pėr sa i pėrket vėllimit dhe ndryshimeve tė dukuri masive ( shih 1979, f. 5).
Pra, statistika ėshtė metodė shkencore pėr pėrshkrimin, krahasimin dhe analizimin e dukurive masive. Sė pari, pėr dukuritė masive grumbullohen informacione nė formė (trajtė) numrash, mandej ato tė dhėna i pėrpunojmė ashtu qė ti fillojmė dhe pėrpunojmė analitikisht. Ēėshtja kryesore e veprimtarisė statistikore ėshtė pėrpunimi e jo grumbullimi i tė dhėnave. Shprehjen e dhėnė e kuptojmė si informacion, qė ėshtė shprehur ose pėrshkruar numerikisht dhe qė mundėson njohuri rreth njė dukurie tė caktuar, pos pėr nxjerrjen e pėrfundimeve pėr tė. Kėtu hyjnė edhe tė dhėnat statistikore tė grumbulluara sistematikisht rreth njėsive tė caktuara (statistikore ) tė popullsisė.
Megjithatė, nocionin statistikė e pėrdorim edhe pėr emėrtimin e shkencės, e cila i zhvillon metodat pėr grumbullimin e tė dhėnave statistikore, analizėn dhe paraqitjen e tyre; edhe pėr organizatat statistikore, sekretari (shkrimore), qė ushtrojnė veprimtari statistikore, edhe pėr vetė tė dhėnat statistikore, pėrkatėsisht pėr publikimin e tyre. Nocioni statistikė ėshtė edhe shenjė (tregues) pėr vlerėn e pėrllogaritur nga tė dhėnat e mostrės sė rastėsishme (qė mė sė shpeshti ėshtė vlerėsimi i mostrave) ose pėr funksionin e vlerės sė mostrave (p.sh., T statistika) (Statistikor..., 1993, f. 53). Nė kėtė punim, nocionin statistikė bibliotekiste e pėrdorim nė njė kuptim tė gjerė, domethėnė pėr metodėn shkencore, objekti i sė cilės ėshtė grumbullimi, pėrshkrimi, krahasimi, analizimi dhe paraqitja e tė dhėnave statistikore rreth bibliotekave. Shprehja statistikore e bibliotekave pėrdoret si e njėkuptimshme (sinonim) pėr tė dhėnat statistikore pėr bibliotekat.
2.1.2 Zhvillimi i hulumtimeve (gjurmimeve)
statistikoreFormat e thjeshta tė statistikės i pėrcjellim qysh nga fillimi i civilizimit nė trajtė tė figurave ose tė simboleve tė ndryshme nė lėkura, nė pllaka guri ose druri dhe nė muret e zbrazėtirave, me tė cilat tė parėt (paraardhėsit) tanė kanė shėnuar, p.sh., numrin e njerėzve, tė shtazėve ose tė sendeve (Encarta, 1997). Fillimet e praktikės statistikore i pėrcjellim disa shekuj para Krishtit dhe kjo filloi pėr arsye tė nevojave praktike tė jetės sė pėrditshme (luftėrat, vjelja e tatimeve etj.), numėrimet (njehsimet) e para, pėr tė cilat do tė mund tė themi qė kanė pasur natyrė statistikore e qė janė tė njohura nga periudha 3.000 vjet para Krishtit. Babilonasit kanė shkruar (shėnuar) nė pllakėza tė vogla argjile tė dhėna rreth tė korrave (bereqeteve) tė vitit, si dhe rreth sendeve qė i kanė shitur ose kėmbyer. Egjiptianėt, p.sh., e kanė studiuar popullsinė dhe begatinė e tyre pasurore, para se tė vendosnin pėr ndėrtimin e piramidave. Dy libra kronike biblike (Dhiata e vjetėr) nė pėrgjithėsi kanė qenė vepra statistikore. Shėnime (shkrime) tė shumta rreth popullsisė dhe pasurisė materiale nė Kinė kanė ekzistuar 2000 vjet para Krishtit. Grekėt e lashtė ndėrkaq, i bėnin regjistrimet e popullsisė tashmė nga viti 594 para Krishtit, e u shėrbenin si bazė pėr vjeljen e tatimeve. Statistika u ka shėrbyer edhe sundimtarėve tė shteteve tė lashta, tė cilėt dėshironin tė njihnin fuqinė ekonomike tė shtetit tė tyre dhe numrin e popullsisė. Sundimtarėt e perandorisė romake kanė qenė tė parėt qė kanė grumbulluar tė dhėna tė vėllimshme rreth popullsisė, pronave (zotėrimeve), territorit dhe pasurisė.
Nė Mesjetė nė Evropė kanė qenė bėrė disa regjistrime tė mėdha (tė zotėrimeve dhe tokave krishtere), ndonėse nė kėtė periudhė veprimtaria statistikore ka pasė vdekur, nė radhė tė parė pėr arsye tė copėtimit feudal tė Evropės. Me zhvillimin e kapitalizmit, nė shekullin e 16-tė, shfaqet nevoja pėr vėzhgime (gjurmime) tė mėdha, e me kėtė edhe pėr gjallėrimin e statistikės. Regjistrimi i lindjeve dhe vdekjeve nė Angli ka filluar nga fillimi i shekullit 16-tė. Nė shekullin e 17-tė thesari mbretėror i Londrės tashmė varej nga studimi i popullsisė londineze. Kėshtu, nė vitin 1662 ka qenė bėrė njė analizė e rėndėsishme, statistika e vdekshmėrisė sė popullsisė. Njė analizė tė ngjashme e kanė bėrė edhe nė Gjermani, ku J. P. Seussmileh ka hartuar tabela tė rėndėsishme tė vdekshmėrisė. Nė Austri, sė cilės i takonte territori i sotshėm i Sllovenisė, kanė filluar me regjistrimet e popullsisė nė vitin 1754. Nė periudhėn ndėrmjet shekullit 17-tė dhe 19-tė, janė krijuar shtete centraliste edhe pėr arsye tė nevojave shtetėrore (takimet) ka qenė e domosdoshme tė grumbullohen tė dhėna rreth popullsisė dhe ekonomisė, prandaj ėshtė shtuar nevoja pėr tė ashtuquajturėn statistikė zyrtare. Shekulli i 17-tė do tė mund tė thuhej se shėnon fillimin e statistikės shkencore. U shfaqėn disa shkallė, secila kishte mėnyrėn e vet tė interpretimit tė statistikės. Si pasojė e kėsaj ka qenė ndarja e statistikės nė statistikė pėrshkruese dhe matematikore. Statistika pėrshkruese ka zhvilluar metodat e vėzhgimit, kurse ajo matematikore me ndihmėn e analizės matematikore dhe tė pėrpunimit arrin deri nė pėrfundime tė pėrgjithshme.
Qė nga shekulli 19-tė e tutje fillon njė bashkėpunim ndėrmjet statistikės drejtuese (administratave) dhe statistikės shkencore. Vendoset parimi i publikimeve tė tė dhėnave statistikore, gjė qė shpie nė vendosjen e organeve tė posaēme shtetėrore statistikore dhe publikimi i statistikave. Disa shtete fillojnė me vendosjen e shėrbimeve tė veēanta qė merreshin me statistikė. Zyra e parė statistikore ka qenė vendosur nė Suedi nė vitin 1756. Nga fillimi i shekullit 19-tė e tutje fillon koha e statistikės moderne (Shifrer, 1970, f. 8). Nė vitin 1846 nė Belgjikė ka qenė bėrė regjistrimi i parė modern i popullsisė sipas parimeve shkencore, ndėrsa nė vitin 1853 nė Bruksel ėshtė organizuar kongresi i parė ndėrkombėtar i statistikės, i cili ka qenė i rėndėsishėm pėr zhvillimin e statistikės bibliotekiste.
Me zhvillimin e shpejtė tė shkencės, nė shekullin 19-tė, dhe me zhvillimin e metodave shkencore, praktikisht nė tė gjitha dukuritė, nė shkencat e natyrės dhe nė shkencat shoqėrore, shkencėtarėt, pėr tiu shmangur pėrshkrimeve tė paqarta verbale, theksonin nevojėn pėr zbatimin (vėnien nė jetė) tė informacioneve nė trajtė tė vlerave numerike. Gjatė kohės sė Luftės sė Dytė Botėrore dhe pas saj jemi pjesėmarrės nė rritjen, pėrkatėsisht shpėrthimin (eksplodimin) e njohurive shkencore, si tė shfrytėzimit mė tė madh tė statistikės. Metodologjia statistikore nė jetėn bashkėkohore nė masė tė madhe ėshtė bėrė pjesė e arsimimit tė pėrgjithshėm dhe ėshtė vėshtirė tė marrėsh me mend pėrfaqėsuesin e cilitdo profesion, ashtu edhe tė bibliotekarisė qė nuk i njeh sė paku fillet e saj.
2.2 Statistika bibliotekiste
2.2.1 Fillimet e statistikės bibliotekiste
K. Tadiq (1994, f. 185-186) thotė se vetė termi statistikė bibliotekiste ėshtė i vjetėr mė se njėqind vjeē dhe paraqitet (shfaqet) nė dy domethėnie kryesore:
Si teori e statistikės bibliotekiste qė pėrfshin studimin e statistikės sė pėrgjithshme dhe vėnien e saj nė jetė nė bibliotekė. Teorinė e statistikės bibliotekiste duhet kuptuar jo vetėm si bazė teorike pėr kryerjen e hulumtimeve statistikore nė biblioteka, por edhe si hulumtim i mundėsive tė pėrdorimit (shfrytėzimit) tė metodave statistikore nė punėn kėrkimore-shkencore, planifikimin dhe drejtimin (udhėheqjen) e bibliotekave (p.sh. nė standardizimin dhe normim) e po ashtu edhe pėr pėrpunimin e shtruarjes teorike tė metodave dhe veprimeve tė veēanta nė bibliotekė, tė bazuara nė parime tė pėrgjithshme matematikore-statistikore.
Si statistikė praktike qė pėrbėhet nga tri faza:
a) grumbullimin e tė dhėnave statistikore sipas formularėve tė pėrgatitur dhe shėnimin (shkruarjen) e tyre;
b) pėrpunimin statistikor tė tė dhėnave, domethėnė njėsimin dhe klasifikimin e tė gjitha tė dhėnave tė grumbulluara me qėllim tė publikimi tė rregullave tė pėrgjithshme; atė fazė nuk e shėnon nė veēanti por nė pėrgjithėsi;
c) analiza statistikore, domethėnė analiza e tė dhėnave dhe fakteve tė hulumtuara (kėrkuara, gjurmimeve).
Bibliotekat, edhe ato mė tė vjetrat, gjithmonė kanė grumbulluar tė dhėna tė caktuara rreth pėrmbledhjeve tė tyre. Ėshtė dashur tė kenė edhe pasqyra tė sakta tė furnizimit (tė blerjeve) gjatė vjetėve tė kaluar, nė mėnyrė qė ti arsyetojnė nevojat e tyre financiare pėr vjetėt e ardhshėm (Library Statistics, 1975, f. 63). Tė dhėnat e bibliotekave mė tė vjetra pėr numrin e dorėshkrimeve tė tyre janė fillesat (zanafillat) e para tė statistikės bibliktekiste. Tė dhėna tė tjera dhe mė tė hollėsishme nė Mesjetė nuk njihnin, e as qė u duheshin. Nevojat pėr tė dhėna statistikore, pėr numrin e saktė tė librave tė depozituara dhe pėr numrin e rritjes (shtimit) tė librave, janė shfaqur vetėm atėherė kur bibliotekat u bėnė institucione publike me financim tė rregullt. Ato dotacione ėshtė dashur tė shpėrndahen pėr nevojat reale pėr furnizimin, pėr blerjen, pėr importin e librave, pėr ngrohjen, pėr ndriēimin dhe pėr nėpunėsit, dhe nė fund tė periudhės pėrllogaritėse ishte e nevojshme tė jepet llogaria, ka shkruar D. Pirjavec (1940, f. 19).
Ēėshtė e vėrteta, bibliotekat qysh nga fillimi i tyre dhe mė tej kanė grumbulluar shumė tė dhėna rreth veprimtarisė sė tyre, megjithėse nuk i njihnin mirė metodat e grumbullimit, tė pėrpunimit dhe pėrdorimit (shfrytėzimit), pėrkatėsisht tė paraqitjes sė tyre, dhe shpeshherė nuk i kanė shfrytėzuar drejt, si duhet. Me atė rast nuk pyesnin se a po grumbullojnė tė dhėna tė mirėfillta, a janė ato tė dhėna nė pėrgjithėsi tė besueshme dhe tė vlefshme si dhe tė krahasueshme ndėrmjet bibliotekave. Nė literaturė hasim madje edhe paralajmėrimin pėr paditurinė statistikore tė bibliotekistėve. Bibliotekistėt me statistikė, pėrkatėsisht me pėrdorimin e saj, kanė filluar tė merren intensivisht nė dhjetėveēarin e fundit, mbasi qė bibliotekat si institucione publike, pėrkatėsisht institucione jofitimprurėse, u gjenden brenda orientimit tė pamėshirshėm tė tregut, nė tė cilin duhej tė dėshmonin nė mėnyrė tė matshme vlerėn e tyre.
Pėr zhvillimin e statistikės bibliotekiste ka qenė i rėndėsishėm kongresi i parė ndėrkombėtar statistikor qė u mbajt nė Bruksel mė 1856, nė tė cilin pjesėmarrėsit kanė paralajmėruar se ėshtė e domosdoshme qė tė ndiqen edhe statistikat rreth bibliotekave, sepse ato flasin pėr gjendjen e arsimimit dhe rreth potencialeve (burimeve) intelektuale tė njė vendi tė caktuar. Secila bibliotekė do tė duhej tė grumbullonte tė dhėna numerike pėr koleksionet e veta bibliotekiste dhe shfrytėzimin e tyre, dhe ti krahasojė me tė tjerėt dhe ti pasurojė. Bibliotekistėt dhe shoqatat e tyre problematikės sė statistikės bibliotekiste i janė qasur shumė mė vonė, madje vetėm atėherė kur pėr njė gjė tė tillė i ka shtrėnguar zhvillimi i raporteve statistikore kombėtare nė pėrgjithėsi, si dhe zhvillimi i veprimtarisė hulumtuese (gjurmuese, kėrkimore) nė fushėn e bibliotekarisė. Nga mesi i shekullit 19-tė, vendet mė tė zhvilluara tashmė grumbullonin dhe publikonin tė dhėna tė caktuara rreth bibliotekave. Nė truallin e Evropės, Italia ishe vendi i parė, e cila qysh nė vitin 1863 ka pėrfshirė statistikėn nė bibliotekari, kurse e pasuan Anglia, Gjermania dhe Franca. Edhe pse statistika ishte futur edhe nė fushėn e bibliotekarisė, nė shekullin e kaluar asaj nuk i kushtohej kujdes i madhe, pėrkatėsisht nuk ishte e njohur si mjet pėr zhvillimin e profesionit dhe si mjet ndihmės nė zhvillimin e bibliotekės.
Ēėshtja e krahasimit tė tė dhėnave statistikore rreth bibliotekave (si brenda disa shteteve, ashtu edhe ndėrmjet tyre) fillojnė tė shfaqen mbas vitit 1920. U pa nevoja pėr standardizimin, si tė terminologjisė ashtu edhe tė metodologjisė nė grumbullimin e tė dhėnave. Problemi i krahasimit (krahasueshmėrisė) tė tė dhėnave statistikore rreth bibliotekave, nė rrafshin ndėrkombėtar, ka qenė shqyrtuar veēanėrisht nė vitin 1926 nė takimin e lidhjes (bashkimit) ndėrkombėtare tė statistikave dhe institutin ndėrkombėtarė tė bashkėpunimit nė fushat e veprimtarisė intelektuale. Porositė e atij takimi nuk u mirėpritėn ashtu si dėshirohej edhe kanė kaluar disa dhjetėvjeēarė derisa u miratuan standardet e para.
Pėrdorimi i statistikės bibliotekiste
Tė dhėnat statistikore rreth bibliotekave japin njė pėrshkrim sasior tė veprimtarisė sė tyre dhe janė mjet ndihmės i udhėheqjes (drejtuesve, vendimmarrjes) dhe paraqitjes sė bibliotekės. Bibliotekat grumbullojnė ato tė dhėna qė janė tė rėndėsishme pėr nevojat e tyre vetjake dhe pėr nevojat e mjedisit nė tė cilin punojnė (suazat vendore, shtetėrore dhe ndėrkombėtare). C. M. Barton (1989) thotė se tė dhėnat statistikore rreth bibliotekave mund ti radhisnin (klasifikonim) nė pesė grumbuj si mė poshtė:
Matjen e veprimtarisė sė bibliotekės dhe tė ngarkimit e rėndimit me punė ka ta bėjė me tė dhėnat qė flasin se cilat veprime kryhen nė bibliotekė dhe ēka punojnė tė punėsuarit (tė dhėnat pėr pėrpunimin e lėndės, qarkullimin e fondit, kėrkesat pėr informacione, rritjen etj).
Matjen e fondit bibliotekist, pėrkatėsisht tė dhėnave qė shprehin madhėsinė dhe rritjen e koleksionit tė bibliotekės, p.sh. cilėn lėndė e ka biblioteka, sa i madh ėshtė koleksioni, ēfarė ėshtė pjesa e llojeve tė ndryshme tė lėndės veē e veē etj.
Matjen e dobishmėrisė sė bibliotekės ka tė bėjė me tė dhėnat statistikore qė tregojnė aktivitetin e vizituesve, p.sh. kush e viziton bibliotekėn, sa vizitues hyjnė nė bibliotekė, sa prej tyre i pėrdorin (shfrytėzojnė) hapėsirat e studimit etj.
Matjen e tė hyrave dhe tė dalave tė bibliotekės ka tė bėjė me shpenzimet pėr paga (rroga), lėndėn dhe veprimtarinė rrjedhėse.
Hulumtimet (gjurmimet) pėr shfrytėzuesit p.sh., tė dhėnat pėr (kuantifikimi) i pėrmbushjes sė dėshirave tė tyre me shėrbesat e bibliotekės.
Grumbullimin e tė dhėnave biblioteka e shfrytėzon pėr nevojat e saja tė brendshme si dhe pėr nevojat e paraqitjes sė saj para publikut dhe pėr financimin e veprimtarisė. Me ndihmėn e tė dhėnave statistikore nė planin e brendshėm mund:
Tė pėrshkruhet veprimtaria e bibliotekės nė trajtė sasiore (p.sh., nė raportin vjetor), e me krahasimin e tė dhėnave pėr njė periudhė mė tė gjatė mund ti pėrcaktojė synimet (trendėt, pėrpjekjet) (p.sh., lėvizja e numrit tė huazimeve, shkalla e rritjes sė koleksionit etj).
Ti mbėshtesė nevojat e veta pėr mjetet financiare dhe tė analizojė pėrfundimisht (treguesit) e vet me rastin e hartimit tė tyre, e gjithashtu tė krahasohet me biblioteka tė ngjashme.
Tė dhėnat sasiore mund ti shėrbejnė bibliotekės me rastin e planifikimit (afatgjatė), vėllimit tė punės, e veēanėrisht me rastin e shpėrndarjes sė mjeteve e tė kuadrave pėr sa u pėrket nevojave tė ardhshme.
Tė dhėnat e kėtilla mundėsojnė renditjen (radhitjen) mė tė lehtė nė grumbullimin (grupin) e bibliotekave tė ngjashme dhe planifikimin mė tė lehtė tė veprimtarisė vetjake me norma dhe synime (trendė) pėrkatėse.
Biblioteka duhet tė grumbullojė tė dhėna statistikore dhe pėr nevojat e institucioneve tė tjera, p.sh., pėr shėrbimet statistikore qė i publikojnė dhe i krahasojnė tė dhėnat pėr bibliotekat nė rrafshin shtetėror ose ndėrkombėtar; pėr institucionet bibliotekiste, pėr institucionet qė vendosin pėr shpėrndarjen e mjeteve financiare nė njė zonė tė caktuar (komuna, rajoni, shteti) si dhe pėr bashkėsinė e saj vendore, nga e cila ka mbėshtetje. F. Ramsdale (1997, f. 3) thotė se shfrytėzuesit e tė dhėnave statistikore rreth bibliotekave, tė cilėve u intereson efektshmėria e veprimtarisė sė bibliotekave, qė i vlerėsojnė shėrbesat; planifikuesit e politikės sė bibliotekave, qė dėshirojnė tė pėrcaktojnė lartėsinė e duhur tė investimeve nė disa shėrbesa bibliotekiste dhe ndėrmarrje, qė i furnizojnė bibliotekat me prodhime tė ndryshme (me lėndė, me pajisje, me pajisje programore etj) dhe u interesojnė mundėsitė e tregut.
Tė dhėnat qė i grumbullojnė bibliotekat duhet tė jenė tė qėndrueshme (konsistente), tė plota dhe tė krahasueshme, pėrndryshe janė tė papėrdorshme. Shumė autorė, mes tyre edhe G. G. Allen, paralajmėrojnė: Pa dyshim bibliotekistėt janė grumbullues (mbledhės) tė mėdhenj tė tė dhėnave statistikore, ndonėse veēori e tyre ėshtė se nuk i njohim sa duhet mėnyrat e pėrdorimit (shfrytėzimit), tė pėrpunimit dhe paraqitjen e tė dhėnave tė grumbulluara. Njė numėr i madh i tė dhėnave statistikore shfrytėzohen tė shtrembėruara (tė ēoroditura) shumica syresh nuk janė tė vetėdijshėm, e disa atė e bėjnė me qėllim (Allen, 1985, f.211). F. Romsdale (1997, f.4) paralajmėron se nuk mjafton vetėm tė mbledhėsh tė dhėna statistikore dhe tė publikosh ato pa arsyetim J. O. Christensen (1588) mendon se shkaku kryesor i njohjes sė pakėt i statistikės qėndron nė faktin se bibliotekistėt sipas traditės kanė arsimim human dhe thjesht nuk kanė marrė dituri pėr atė fushė. M. Henty (1989) paralajmėron se me rastin e grumbullimit (mbledhjes) sė tė dhėnave statistikore rreth bibliotekave nuk guxojmė tė harrojmė pėr vlefshmėrinė e tė dhėnave tė grumbulluara (tė vjela) (rėndom nuk janė tė qėndrueshme (konsistente) ose madje mashtruese), pėr pėrpjekjet pėr vendosjen e koleksionit tė tė dhėnave; pėr mundėsinė e grumbullimit (vjeljes, mbledhjes) tė tė dhėnave tė caktuara nė ndonjė mastar (model, gjedhė) si dhe pėr mundėsinė e vjeljes (mbledhjes) sė tė dhėnave pėr njė periudhė mė tė gjatė (jo pėr ēdo vit). Bibliotekistėt do tė duhej tė kenė kujdes edhe pėr shkaqet e pėrgjigjes sė dobėt nė pyetjet e shtruara dhe tė pushojnė sė vjeli (grumbulluari) tė atyre tė dhėnave qė i vjelin nga inercioni.
P. Stephen dhe S. Hornby (1995) paralajmėrojnė se sot nė tė gjitha profesionet ėshtė e domosdoshme e ashtuquajtura dituri (njohuri) statistikore. Bibliotekistėt duhet tė njohin, p.sh., tė dhėnat pėr koleksionet e veēanėrisht rreth shfrytėzuesit edhe pėr shfrytėzimin e bibliotekės, po qe se dėshirojmė tė njohim mjedisin e tyre dhe ti ofrojmė asaj shėrbesat mė tė mira. Duhet tė pyetėn se ēka dinė pėr shfrytėzuesit e tyre pėr karakteristikat e tyre social-demografike (mosha, gjinia, arsimimi...) sa dendur e shfrytėzojnė bibliotekėn dhe cilat shėrbesa, si dhe pėr pashfrytėzueshmėrinė e bibliotekės pse nuk vijnė nė bibliotekė, a do tė vinin nė qoftė se biblioteka do tė ndryshonte diēka nė punėn dhe shėrbesat e saj. Tė dhėnat mund ti pėrdorim me pėrsiatje (me tė menduar mirė e thellė) vetėm nė qoftė se e kuptojmė natyrėn e tyre, mėnyrėn e sjelljes (grumbullimit) tė tyre dhe pėrshtatshmėrinė e tyre pėr formulimin e pėrfundimeve. Pėr kėtė arsye ėshtė e domosdoshme njohja e statistikės, pėrkatėsisht tė metodave statistikore edhe nė bibliotekė.
(vazhdon nė pjesėn e dytė) |
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
