| » Opcionet për artikullin |
|
Shkruan: Naim KRASNIQI
Aktivitetete diplomatike te Fuqive te Medha,ne decienin e pare te shekullit XX
ishtin shume te dendura.U mbajten shume takime te niveleve te ndryshme,ku ne disa prej tyre arritej marevesheje e ne disa kishte mosmareveshje.Por eshte interesante se ne raporte me Perandorin Osmane po thuaj se te gjitha pajtoheshin se duhe te bere reforma ne plani e mbrendeshem.Sidomes me te interesuar per keto reforma ishin dy pretendusite per domin ne Ballkane;Austro-Hungaria dhe Rusia,gje qe kjo e fundit,permes elemetit sllave,deshironte qe te forcoheshin pozitat e pansllvizmit ne rajon,e Austro-Hungaria qe nga Kongresi i Berlinit kishte marrur rolin e ruatjese se status-quose per teritoret e ballkanit qe ishin nen sundimin e Perandoris Osmane.
Krahas ketyre ngjharjeve edhe Levizja Kombetare Shqiptare (LKSH-me tutje)
vepronte me nje aktivitet te bujshem,si ne planin e organizimit te mbrendeshem po ashtu edhe ne ate te jashtem,sa ja lejonin rrethanate.Eshte koha kur neper teritoret shqiptare vepronin shume klube,komitete por edhe qeta vullnetare,qe luftonin per ceshtjen kombetareUdheheqesite e LKSH,gjate ketyre vitetve,konsideronin se perveqe kryengritjeve,duhej edhe nje angazhim me i madhe ne organizimin politike qe te fitohej autonomia,qe kuptohej si rruge drejte pavaresis teritoriale e teritoreve shqiptare.
Ne kete kohe kemi edhe levizjete ne mbrendsin e Perandoris Osmane,ku Levizja Xhon-turke zhvillonte aktivitet politike e diplomatike per reformimin e
Perandorise Osmane,por aktivitetn e saj e shpejtoje ne fillim te vitit 1908,kur ministri i puneve te jashtme te Austro-Hungarise,Erental,deklaroje se kishin marrur koncesino nga Sulltan Abdyl Hamidi II,per ndertimin e hekurudhese Uvac - Mitro-
vic,si dhe takimi i Revales (8 - 9.qreshore 1908),ne mes te mbretite ruse Nikolles se II dhe ati Britsaneze Eduardite te VII,ku ishte biseduare por edhe pajtuare qe ti behen persione Portes se Larte ,qe te fillonte aplikimin e reformave ne Maqedoni.
Levzja xhon-turke ende e pa pregaditure mire,e shtyre nga keto dy ngjarje,e filloj aktivitetin e saje ne organizimin e masave per ta permbysure sulltanin.Ata,duke shfrytezuare pekenaqesite e krijuara nga sundimi i sulltanite te
popujte e roberuare,ju bashkangjite ketyre pakenaqesive,keshtu me 3.korrik te vitit 1908,fillon kryengritja e armatosure ne Resnje,qe e udheheqte Ahmet Njazi Beu.Po ashtu,edhe LKSH bente lufte te pakompromise kunder sundimite te sulltanit.Masa te shumta popullore te udhehequra nga Klubete shqiptare ishin mbledhure ne Ferizaj prej 5 gjer me 23 korrik,ku u bisedua per fatin e teritoreve shqiptare pas ketyre kombinimeve diplomatike te Fuqive te medha si dhe gjendjes se mbrendeshme ne perandorin Osmane.Nga ky Kuven u dergua edhe nje memorandum i perber nga 8 kerkesa ku kerkohej nga Sulltani rivendosja e Kushtetutes se viti 1876 (1).
Sulltani duke e pare nje situate te till te mbrendeshme si dhe nga persionet diplomatike qe i vinin,u detyrua qe me Dekretin e dates 3 korrik te shpallte Kushtetuten.Tani edhe Perandoria osmane u be me rende Kushtetuse,por ne fakt,per popujte e roberuare nuk ndryshoje as gje,perkundrazi qeveria xhon-turke posa mori pushtetin filloje te luftonte cdo levizje clirimtare te popujve te roberuare ne Perandorin Osmane.Ne nje Pozite te till ndodhej edhe populli shqiptare edhe pse kishte kontribuare kesaj levizje qe ta merte pushtetin.Po ashtu ndryshuan edhe raportet diplomatike te Perandorise Osmane ne arene nderkombetare.Tani Austro-hungari,qe e ndiete veten te obliguare per ruatjen e status-quose ne pjensen e ballkanit te Perandorise Osmane,pas levizje te para te xhon-turqeve,ajo u frigua nga orijentimi i tyre ne politiken e jashteme,(shihe se xhon-turqet kishin nje orientim proangleze),ndersa situata e mbrendeshme ne vete perandorin lente per
tu deshpruare,sepse ekzistonte nje anarki ne ter ballkanin.,ajo vendosi qe te shpallte dhe te bente aneksimin e Bosbjes dhe Hercegovines.Por para se ta kryente kete akt ajo njoftoj shtetet qe ishin nenshkruse te mareveshjes se novi Pazarite (1879),"se do te bente aneksimin e Bosnjes dhe Hecegovines",njeherite me 15 shtatore,Erentali e ftoije ministrin e jashtem ruse Izvolskin dhe e informoje per qellimet e qeverise se tije,duke pohuare se "Austro-Hungaria nuk do te kundershtonte ne raste se Rusia do te kalonte ne Dardanele,Rusia pranone aneksimin,por me kushte qe edhe Austro_hungaria te mos kundershtoje,nese Bullgaria do te fitonte pamevaresin" (2).
Austro-hungaria me 6 tetore te vitit 1908 e shpalli aneksimin e Bosnjes dhe Hercegovines,per kete akte ne fillim pati reagime te ashperta,por me intervenimin e diplomacise vieneze,kjo qeshtje nuk u shqurtua ne suaza nderkombetare.Perandoria Osmane nuk reagoi aq ashper,per arsye se ate me teper e brengoste situata e mbrendeshme ,si dhe pamvaresia e Bullgarise,prandaj ajo propagandonte rrezikun qe u kanosje teritoreve kufitare,e sidomos,per te terhjekure vemendjen e popullit shqiptare se teritoret shqiptare ishin me te rrezikuarate nga invazioni austro-hungareze.Mirepo,popuuli shqiptare i gjendure ne nje situate te till,ai vazhdonte luften e tij per mbrotjen e teritoreve shqiptare,por pa nje perkrahje nderkombetare.Ceshtja shqiptare rrezikohej me teper nga Serbia,e cila pas aneksimite te Bosnjes dhe Hercegovines ajo edhe pse kundershtonte me te madhe kete akt te Austro-Hungarise,me intervenim e Rusise,e heshti,por propagandonte rrezikun e popujeve te te ballkanite nga ky ekspanizon.Keshtu qe edhe ballkani u perfshi ne ket krize,nga kerkesate e Serbise dhe Greqise.
Shqiptaret levizjen e vete antianeksionite e shprehen qe ne ditet e para te kesaj krize,me nje program demokratike qe ishte ne frymen e interesave te tyre ne rende te pare ,por edhe te popujve tjere te ballkanit.Ne fillim kjo levizje pati perkrahje nga te gjithe popujte e ballkanit,por mbeti e vetmuare,ne gjysme te rruges se saj,sepse nje levizje e till nuk u shkonte pershtati shteteve ballkanike ne radhe te pare e po ashtu as vete Preandorise osmane,andaje as kjo e fundite nuk e perkrahu nje levizje te till.
Ne nje raporte te konsullit serbe,qe informonte nga Shkupi,thuhej se "pershkake te aneksimite te Bosnjes dhe te hercegovines ne mesin e shqiptareve te ketushem ndihet nje levizje shume e gjalle".Po ashtu sipas keti raporti shihet se me 6 tetore ne Shkup kishin ardhure nje numer i madhe i parise shqiptare;" nga Gjakova,Prizreni,Vuqiterna,Gostivari dhe Gjilani",me qellim qe te bisedonin me Klubin Shqiptare lidhure me qendrimin e LKSH ndaj aktit te Austro-Hungarise e ne fund u vendose qe te priten reagimet e shteteve te tjera lidhure me kete akte te qeverise vieneze,dhe "nese Evropa e pranon aneksimin,kunder keti akti do te ngritet e ter Shqiperia"(3).
Kreret shqiptare biseduan edhe me Klubin Otomane Serbe,duke menduare se do te gjenin nje gjuhe te perbashkete me ta,qe levizja antianeksionale te merrte karakter gjithe ballkanik,kete e dshmon raporti i Balligxhiqit i dates 7 tetor,ku thote se "...ngjarjet e fundite ne teresi i kane aferuare shqiptaret dhe serbet dhe ndihet veqanarishte ndere shqiptaret nje deshire e posaqme per nje marrevehje shqipatro-serbe per te luftuare kundere aktit aneksioniste te Vjenese"(4).Por nje bashkepunim i tille nuk munde te arrihej,per arsyese qellimet e Serbise ishine te qarta,ajo edhe pse reagonte kunder aktit,ne anen tjeter benete plane per zgjerim
teritorial.Me sygjerimet e diplomacise ruse,Serbia filloj te kerkonte kompensime ne teritoret tjera te Perandorise Osamne,e ne radhe te pare ne deme te territoreve shqiptare.Prandaje Komitetet Shqiptare qe e udhehiqnin levizjen antianeksionale,tani e tutje,cdo oferte te Serbise e merrnin me rezerva,sepse Serbia nuk levizjen antianeksionale,por ajo,edhe pse ende nuk e kishte poranuare aneksimin e Bosnjese dhe te Hercegovins,vete kerkonte aneksime te teritoreve te tjera.
Edhe pse shqiptaret benin perpjekjet e tyre maksimale per clirim,e duke shfrytezuare edhe kete krize,ata nuk munde te ndikon ne vedimet e fuqive te medha per zgjedhjen e Krizese Lindore,keshtu qe edhe levizja e tyre antianeksioniste nuk pate perkrahje nderkombetare,e sidomos u injorua shume nga diplomacia ruse,duke e paraqiture si levizje te Portes se Larte.Shqiptaret disponimin e vete kunder aneksimit e shprehen edhe me bojkotimin e mallerave austro-hungareze,kjo deshmohet edhe nga zvoglimi i eksportit te viti 1908,si per arsye te veres es thate,po ashtue edhe per shkak te bojkotimite te prodhimeve austro-hungareze mbas aneksimite te Bosnjes dhe te Hercegovines (5).
Kesaj qeshtje i kushtoje kujdes Austro-hungaria dhe Serbia,kjo shihet nga raporti i ministrise se puneve te jashtme te Serbise ,derguar Qeverise se Anglise,ku ne mes te tjerashe thuhet;"...disponimi antiaustro-hungarez eshte ndjenje e tregetareve te ketushem,ku shprehet manifestimi i bojkotimit te mallit Austro-Hungareze"(6).
Mandej ,vazhdon raporti;"Sote jane nisure per ne Selanik disa tregetare shqiptare,qe me tregetaret e Selanikut te vendosin per ceshtjen e bojkotimit te pergjitheshem te mallit Austro-Hungarez"(7).
Kriza e aneksionite u ashpersua edhe me shume ne fund te tetorite dhe ne fillim te nentorite te vitit 1908,kur Austro-Hungaria ishte e gateshme qe te luftonte me Serbine,ndersa qe kjo e fundite kerkonte kompenzim ne teritoret ballkanike,kurse Anglia,ne fillim kete krize e shihet si ceshtje te pansllavizmite rus,por kur pa planete Austro-Hungarise,qe ishin per dalje ne Selanik,ateher permes rrugeve diplomatike interesohej me teper per kete problem,e ne anen tjeter Perandoria Osmane nuk preokupohej per problemin e Bosnjes dhe te Hercegovines,por e shqetesonin levizjete epopujve qe i kishte te roberuare,e sidomos pamvaresimi i Bullgarise,ku Perandori Osmane i frigohe pansllavizmit ne Ballkan.Ndoshta si rezulltat i kesaj frige,ajo nenshkroje me qeverin e Vjenes nje mareveshje,(te turpeshme),me kushte qe Austro-Hungaria t'i paguante si demshperblim per Bosnje dhe Hercegovinen nje shume prej 2.500.000 funta sterlingashe (8).
Shqiptare edhe perkunder ketyre kombinimeve diplomatike,vazhduan me bojkotimin e mallit austro-hungarez,kjo shifet edhe nga raporti i konsullit austro-hungarez nga Shkupi i dates 17.nentore.1908,ku thuhet;"Tani bojkoti ka mbrrire ne piken me te larte,me ndalimin e importit te mallit,(...),kjo me se shumti i ka goditure tregetaret bullgare.Konsumatoret u detyruan te paguajne mall me cmime shume me te larata,spse nuk kishin mundesi te marrin mallera ne vendet tjera" (9).Ne raportin tjeter te dates 11 dhjetore,shihet se cfare permasashe kishte marrure bojkotimi i mallit austro-hungarez edhe ne Selanik, e njeherit se cfare demeshe u solli tregetareve te ketushem,"... si duket tani bojkoti po hynte ne fazen akute,pasi qe blersite jane ankuare se kan pasure deme(te medha),po ashtu nga ky raporte shifet se ishte formuare nje Komision per Bojkotime,nga klubet shqiptar dhe nje klube Bullgare"(10).
Ne raporte,rrethe formimite te ketije komisioni thuhet;"Klubet e bashkuara formuan nje keshill te tregetarve te ketushem,(eshte fjala per klubet shqiptare qe vepronin ne Selanik) te ashtuquajture Komision per Bojkote,(11) por edhe ketije komision qarqet serbe u munduan ti japin karakter proturke,por ne fakte ky Komision nuk kishte karakter protuurek,sepse ne raportin e dates 28 dhjetore thuhet; "...tani ne baze te vendimite qe eshte marrure ne klubin e shqiptareve ne Shkup,ky bojkote eshte perhapure edhe ne keto ane" (12).Ne nje raporte tjeter te konsullite austro-hungarez parashiheshin masate qe do te nderrmernin perr ata tregetare qe do te pranonin mallin e armikut,perpos ati malli " i cili eshte pregaditure deri me daten 9 dhjetore",d.m.th. pranohej vetem ai mall i cili ishte ne rruge duke ardhure.(13)
Krahase bojkotimite te mallite austro-hungarez,levizja antianeksioniste e popullit shqiptare u diferncua edhe nga levizjet tjere te popujve te ballkanit,e po ashtu edhe nga vet levizja xhon-turke,kjo shifet nga tubimi i disa perfaqesuesve te qevers xhon-turke,(qe u mabjte ne Shkup),e ku merrnin pjese edhe disa perfaqesues serbe ku u bisedua rreth krizes se aneksionit,ku u pa haptaze se qeveria turke nuk ishte e gateshme qe t'i mbronte teritoret e rrezikuara nga kjo krize,e nga ana e perfaqesuesve serbe shihej se ata me tepere kerkonin carmatimin e shqiptareve se sa te mbronin territoret e Perandorise Osmane.Ne anen tjeter Greqia rrezikonte teritoret e Shqiperise se Jugute.Duke pare nje situate te till,qe po pregaditej coptimi i territoreve shqiptare,Keshilli Qenderor i Stambollit,ne fillim te nentorite te vitit 1908,u degoje nje memorandum Fuqive te Medha si dhe Portes se Larte se "shqiptaret nuk do t'i leshojne as Serbise e as Malit te Zi si dhe as Greqis kurrfare kompezimi ne dem te teritoreve te tyre".(14)
Ky memorandum ndikoi edhe me shume tek masate shqiptare qe edhe me me ngulim te luftoni per mbrotjen e teritoreve te tyre.Sidomos kriza per coptimin e teritoreve shqiptare erdhi pas deklarimit te Serbise se " aneksimi i Bosnjes dhe te Hercegovines nuk cenon interesat e saj".(15)
Kriza e aneksionit jo vetm qe perfundoje,por ajo dha shkendijate e pare te Luftes se Pare Boterore.
----------------------------------------------------------------
Fusnotat:
1.Rap. i Konsullite Austro_Hungarez ne Mitrovice.Zumbauer,derguare Erentalite,me 30 Korrik 1908.Shih Dr.Zh.Avromovski;"Izveshtaj Austro-Ugarskoj
konsul u Kosovskoj Mitrovicu,Prizrenu i Skoplju od barskoj u Skupshtine Ferizovicu, 5- 23 julla 1908 godine,"Vjetari" Nr.2 - 3 ,1970,faqe 320 - 321.
2.Istorija Diplomatije,Arhiv za prave i drushtvene nauke, Beograd 1949,(treca knjiga),faqe 168-169.
3.Muhamet Pirraku; "Qendrimi i LKSH ndaj aktit aneksional te Vienes mbi Bosnje dhe Hercegovine me 1908,sipas burimeve serbe", "Kosova" Nr.3,1974,Prishtine,faqe 439.
4.Po aty ,faqe 439.
5.Shukri Rahimi;"Kryengritjet e medha te Popullit Shqipetare 1908 - 1910","Kosova",Nr. 1, 1972 Prishtine,faqe 10.
6.DASNP,Fondi Joce Jovanovic 1908,Arh. jedinica 203,Min.inostranshtvo dla poslavnishtvu u London,Nr.1919 prej 4 tetorit te vitit 1908,raporti i konsullit nga Shkupi.
7.Po aty.
8.Istorija Diplomatije.....,faqe 174 - 175.
9.Gjorgje Mikic;"Izveshtaj Aust.-Ung. konsulla iz Prizrena,Mitrovice i Skoplju o prilikam na Kosovu prema ustavnoste u Turskoj, (avgust - decembar)" , "Vjetari" Nr. 8 - 9 / 1977,Prishtine,faqe 251-252.
10.Muhamet Pirraku; Punimi i cituare,faqe 447.
11.Gjorgje Mikic; Punimi i cituare faqe 255 - 256.
12.DA SIP Kon. Prishtine Faks. III,Kos.iz Prishtine MID.PP.br.1191 28 dec. 1903.
13.Gj.Mikic,punimi i cituare,faqe 256,
14.M.Pirraku,punimi i cituare,faqe 446,
15.Istorija Diplomatije,libri i cituare,faqe 174 - 175
|
|
