| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » Ndrekė Luca, legjenda e skenės dhe kinematografisė shqiptare |
| Postuar mė datėn: 2007-10-16 15:58:18 nga admin4 :: Kategoria: Kultura |
| » Opcionet për artikullin |
|
Shkruan: Prelė MILANI
Mund tė shkruash diēka, por jo gjithēka pėr kozmonautin tonė mitik "Artistin e Popullit" Ndrekė Luca. Kulti i tij artistik ėshtė aq i lartė sa fjala dhe sharmi i tij depėrtoi nė portat e veprave mė tė mėdha tė skenės dhe ekranit shqiptar. Mendoj se edhe portreti i tij kishte diēka tė veēantė sa mitike aq edhe kozmike. Por ajo qė spikaste mė tepėr te Ndrekė Luca ishte thjeshtėsia dhe dimensioni human i njė artisti me botė tė pasur dhe komplekse. Qė nė fillimet e jetės sė vet artistike ka qenė mjaft i motivuar dhe optimist, prandaj bukmekrsat e artit konstatuan me shumė optimizėm se, ky njeri do tė sillte diēka tė re nė panteonin e magjishėm tė artit skenik. Qysh i ri, pėrpara ēlirimit u zhvillua njė konkurs nga italianėt dhe pas pak kohe, Ndrekės i erdhi njė letėr ku shkruhej: "Ju keni marrė ēmimin e parė pėr kinematografi". Ishte ēmim si fotozhenik, ku do t'i jepej e drejta pėr tė studiuar nė Itali, por lufta bėri tė vetėn" (Gazeta Ballkan, 10 gusht 2004 ). Kur pa interpretimin e Jagos nė Teatrin Kombėtar, rusi Axharariē u shpreh: "Keni tė bėni me njė aktor botėror" (Gazeta Ballkan po aty) Kur e pyetėn farizejtė Krishtin, nėse ishte e ligjshme qė t'i paguheshin taksat ēezarit, Krishti u pėrgjigj: "Jepni pra Ēezarit atė, qė i takon Ēezarit dhe Perėndisė atė, qė i pėrket Perėndisė". Ne duhet t'i japim atė, qė i takon artistit tė madh Ndrekė Luca, se ai i takon botės dhe shpirtit artistik. Ndrekė Luca lindi me 3 shtator tė vitit 1927 nė Xhan tė Dukagjinit, nė njė suitė tipike flishore rrethuar me kreshta tė thepisura e hijerėnda pėrbri luginės depresive tė Kirit, atje ku dukagjinasit e vjetėr me krenari e moskokėēarje ruajtėn identitetin e tyre tipik arbėrorė. Ndrekė Luca si specie nga mė interesantėt nė llojin e vet, ishte produkt i natyrės alpine, edukata dukagjinase do tė linte gjurmė e veta nė tė gjitha rolet qė ai ka luajtur. Autentik dhe i papėrsėritshėm, si nė skenė ashtu nė ekran, njė trup sportiv i denjė pėr aviator, me impulse tė spikatura mashkullore nė temperamentin e tė cilit ishin shartuar nė mėnyrė mikse koleriku dhe flegmatiku. Njė prototip malėsori i gdhendur hijshėm, serioz dhe statik nė vėshtrimin e parė, qė avash, avash rrezatonte ngrohtėsi, zgjuarsi, inteligjencė tė shkallės superiore, fisnikėri shembullore nė fytyrėn e tė cilit prehej buzėqeshja e fjetur e pakapshme e njerėzve tė vendlindjes sė tij. Nė mashkull seksi me kapele republike mustaqet sterrė tė zeza, sytė tė gjallė shprehės e shbirilues, vetullat kėrleshpėpjekur brezat e rrudhave mimika e tij aq plastike e me reliev, eksprevisiteti i pėrgjithshėm i tij si dhe aftėsia e tij krijues pėr ēdo rol, janė fiksuar nė celuloid nėpėr emra personazhesh filmik, njėri mė interesant se tjetri duke bėrė atė njė nga aktorėt mė tė preferuar tė ekranit shqiptar. Tė gjithė kishin kėnaqėsi tė ndodheshin nė shoqėrinė e tij si bashkėbisedues i shkėlqyer depėrtues i gjallė
Kur fliste pėr Dukagjinin dhe Kosovėn i xixėllonin sytė, por edhe bėhej mė i matur. Kur fliste pėr Shkodrėn, traditat dhe humorin behej entuziast, gazmor i gjallė qė qeshte me gjithė zemėr, me njė tė qeshur tė thellė, ngjitės tė sinqertė dhe tė zhurmshme. (Dr L-Martini, gazeta "Dukagjini" janar 2005). Ishte nė moshė tė mitur kur familja u zhvendos pėr nė Shkodėr pėr arsye tė varfėrisė ekonomike. E ėma e tij e etur pėr dritėn e diturisė e ēoi Ndrekėn nė shkollėn e jezuitėve, por njėkohėsisht punonte edhe si ndihmės tek fototeka Marubi. Vocėrrakun e varfėr shkolla e ndihmoi tė lidhej mė fort me librin, tė cilin e ka pasur shokun mė tė ngushtė tė gjithė jetės sė ti. "Unė rrjedh nga Dukagjini. Jam rritur derė mė derė, duke punuar qė i vogėl pėr "kafshatėn qė s'kapėrdihet"siē thoshte Migjeni. Jetonim nė njė shtėpi nė Shkodėr, nė njė jerevi ku laheshin rroba, ku hynte shiu e tė ftohtit, ku ndriēoheshim me dritėn e pishės qė vinte nga malėsia, herė me bukė, herė pa bukė, por nuk na mungonte kėnga e lahuta. Pra unė u rrita nė qytet por i pa shkėputur as njė herė nga ambienti i malėsisė, as sot e kėsaj dite"(Xh. Aliu Biseda tė panjohura tė artistėve tanė tė mėdhenj", gazeta "Standard"30.03.2006). |
|
Pas shkollės sė mesme me kėrkesėn e tij i doli bursa pėr aviator nė Jugosllavi. Edhe pse ishte ushtarak frekuentonte gjithnjė operat. Ishte vetėm nė moshėn 14 vjeēe, kur filloi tė merrej me art, kuptohet me grupet amatore, fillimisht ka luajtur rolin e njė plaku. "Studionte nė njė akademi ushtarake jashtė shtetit por paralelisht gjatė gjithė kohės ndiqte veprimtari letrare artistike, shkonte nė opera, nė balete, koncerte simfonike, recitonte Hamletin, Mbretin Lir". (L. Kodra "Njerėz tė shquar tė Dukagjinit"). Mesa duket edhe, vetė Ndreka e kishte ndjerė se kishte lindur pėr aktor, jo pėr aviator, prandaj vitin 1947 kur marrėdhėniet, Shqipėri - Jugosllavi u prishėn dhe Ndreka, pa asnjė qefėmbetje u kthye urgjentisht, ndonėse ishte nė vitin e fundit tė studimeve ushtarake. Kur u kthye pati njė duel tė heshtur mes karrierės sė oficerit dhe asaj ēfarė ėndėrronte tė bėhej, njė odise i madh baticash dhe zbaticash, keqkuptimesh, ngatėrresash, derisa njė ditė u rrebelos ndaj uniformės, gradave dhe privilegjeve tė ushtarakut dhe trokiti pa iu trembur syri nė derėn e teatrit. Komanda eprore duke e quajtur "dezertor" nuk pranoi t'i lėshojė fletėshoqėrimin e transferimit. Duke kujtuar kėtė episod, Ndrekė Luca nė kujtimet e veta thoshte: Ishte viti 1950, kur mė vinė pėrgjigjet njėra pas tjetrės: Njė jo, dy, jo, tri jo
Njė ditė shkova te drejtori i personelit: Prapė erdhe ti? - mė pyeti. A e more pėrgjigjen? - E mora, por s'jam dakord, - iu pėrgjigja. S'je ti apo ne?! - ma priti. O shkoj o vdes! I thashė. Ju mund tė mė vononi, por tė mė pengoni kurrė"! Pas kėmbėnguljes kryeneēe, Ndrekė Luca do largohej nga ushtria duke milituar nė radhėt e Teatrit tė Ushtrisė, atje luajti vetėm dy role, pasi nė vitin 1951 ky teatėr shkrihet duke iu bashkangjitur Teatrit Popullor, pjesė e tė cilit do tė bėhej Ndrekė Luca, i cili startoi nė mėnyrė spektakolare, nė pistėn ku gjendeshin starėt themelues tė kėtij tempulli, Mihal Popi, Loro Kovaēi, Naim Frashri, Pjetėr Gjoka, Marie Logoreci, Besim Levonja, Sulejman Pitarka, Kadri Roshi, Lazer Filipi, Melpomeni Ēobani etj. Pati fatin e madh, qė sapo filloi punėn, ashtu si aktorėt e tjerė, u shkolluan dhe u pėrgatitėn nga regjisori i madh rus Kriēko, ku studiohej Stanislavski me themel. Stanislavski ishte edhe baza e kinematografisė amerikane. Mė pas, Ndrekė Luca luan disa personazhe si Kurtovi te drama "Komploti i tė dashuruarve", Ziaēenko te "Makar Dubronova", Lajmtari te "Revizori", Ludvik Gustakovēit, te "Gjashtė dashnoret" etj. (Arkivi i Kinostudios Dosja N. Luca. Artisti Luca, kishte kėrkesa tė larta ndaj vetes, pėr realizimin e figurės sė roleve qė interpretonte, i ėshtė dashur tė lodhet shumė, tė shtyjė netėt pa gjumė, tė krijojė gjera tė reja pėr riformatin dimensoinal tė karakterit, (deri nė vogėlsira, siē janė pėrcaktimi i rekuizitės, apo grimi). I ėshtė dashur tė pėrplaset me kolegėt, tė ndeshet me regjisorėt dhe skenaristėt, po edhe tė pasurohet me mbresa tė mrekullueshme e kujtime tė kėndshme pėr tė gjithė. Ndrekė Luca si askush tjetėr nė kinematografinė shqiptare ishte artisti qė mishėronte tiparet mė tė kėqij tė njė galerie tė terė karakteresh tė njerėzve tė kėqij, njeriu i mirė i rolit "tė keq"qė na fali arti, ndėrsa nė jetė ai ishte antitezė e gjallė e asaj qė realizoi nė celuloid. Dinjiteti i tij shtrihej pėrtej fasadės "Artist i Popullit" sepse ai kohė ishte artisti i tė gjithėve. Si pak aktorė tė gjallė njerėzit e pėrshėndesnin edhe kur nuk e njihnin me emrin e roleve qė kishte luajtur. Ai edhe kur kalonte rrugės, nga pas ndiqej nga vėshtrimet e inatosura tė fėmijėve qė e identifikoni me "Njeriun e keq". Ndrekė Luca ėshtė pagėzuar nė skenė me emra tė tillė, si Dini tek "Familja e Peshkatarit", Greov te "Armiqtė", Deli Pjetra te "Shtat Shaljanėt", Fantazma te "Hamleti", Rejshek te "Djali plagė prishės", Baca i Gjetajve", Xhiri i dramės "Arturo Ui", Brung Troli te "Pėrmbytja e madhe", Abdullah Pashė Dreni tek drama "Besa e Madhe", Shpend Gjeto Plakun te "Halili dhe Hajria", Jonuzi te drama "Familja e Peshkatarit" etj (Arkivi i Teatrit Kombėtar, Dosja N. Luca). Ėshtė njė statistikė e gjatė dhe mundimshme tė numėrosh rolet, qė Ndreka ka luajtur nė teatėr dhe kinema, madje edhe ai vetė kur ishte gjallė na rrėfen bashkėshortja e tij Mimika, nuk lodhej tė mendonte se ēfarė ka luajtur, por ēfarė do tė luante nė tė ardhmen. "Duke luajtur oreksi vika duke t'u shtuar. A do tė kem takat tė vazhdoj, a mund ta pėrballoj, se di. Por sot mė duket se jam nė fillim. Duhet ndjerė vetja nė ēdo rol, sikur je nė fillim tė punės, sepse roli vjen me tiparet e veta. Po hyre me mendjemadhėsi medemek ta dijė regjisori edhe spektatori se kush jam unė, u mbyte, s'ke jetė (Zbardhė nga manjetofoni i arkivi personal tė Luca incizuar nė prill 1986). Artist i madh shpirtlirė e zemėrbardhė, i thjeshtė nė komunikim, kėmbėngulės i paepur, vėzhgues i hollė dhe dėgjimtarė i vėmendshėm i mendimeve edhe i partnerėve mė tė rinj, pra ai ishte nga ata njerėz tė mirė, tė matur dhe tė qartė qė dinė tė ndjekin kurdoherė njė rrugė tė ndershme, qė arsyetojnė gjithnjė drejt dhe priren nė mendime pėr tė vlerėsuar meritat e gjithsecilit. "Unė ėndėrroja pėr rolin e Otellos, bile edhe sot e kėsaj dite mė ngacmon dėshira pėr ta luajtur. Mirėpo regjisori edhe pse e dinte se ēfarė ėndėrroja mė besoi Jagon". (Xh. Aliu gazeta "Standard" 13 mars 2006). Jagoja qe njė ogurmirė pėr Ndrekė Lucėn, i cili pati fat tė takohej me Shkespirin dhe tė provonte potencėn e tij si gjahtarė i shkathėt i roleve dhe kryeroleve tė veprave tė mėdha. Ndrekė Luca me lojėn e tij i dha publikut shqiptar tė viteve 50 nė mėnyrėn mė transparente njė Jago tė poshtėr, shpirtzi, katil dhe tė lig sa s'ka shok, por i menēur e dinak si dhelpėr. Menjėherė pas Jagos vjen Guduni, heroi i Aurorės dhe pastaj ėshtė takimi me Lekėn te drama "Toka jonė". Regjisori Pandi Stillu do ja besonte Lekėn Ndrekė Lucės, sepse siē thoshte artisti ynė i famshėm: "Leka, ai ishte njeriu i gjakut tim, i atij ambienti qė mė kishte rritur. Ai ishte pjesė e kėsaj toke e shfrytėzuar maksimalisht nga Turqit dhe pėrfaqėsonte anėt mė burrėrore e pozitive tė fshatit tė varfėr, tė kohės nė flakė". Ndrekė Luca krahas aktrimit ka dhėnė kontributin e vet edhe si dramaturg duke shkruar dramat "Shtatė Shaljanėt", "Votra e huaj", por edhe pjesė me njė akt, si "Bardha" qė ka fituar ēmim edhe jashtė shtetit. Janė akoma tė pabotuara komeditė "Ėndrra nė diell" dhe drama "Jerina", nė sirtarin e tij gjenden edhe komedi tė tjera tė panjohura gjer mė tani. Subjekti i dramės "Shtatė Shaljanėt" mbėshtet tek njė motiv i kahershėm historik i qėndresė antiosmane tė martirėve tė vendlindjes sė autorit, trevė e cila ruajti tė pashlyer kujtimin e Gjergjit e Lekės, atje ku gjatė qindra viteve besa e burrit dhe liria ishin kulti mė i fuqishėm i njeriut, tė strukur diku mes maleve nė njė copė tė teprume ilirie. Ndrekė Luca, tek kjo dramė e vėnė nė skenė nė vitin 1958, do tė interpretonte nė mėnyrėn mė fine, rolin e Deli Pjetrit, njeriut trim, atdhetarė, kėtij personazhi real historik qė pėr besėn dhe fjalėn e dhėnė, sfidon tė gjithė kampionėt e legjendave tona. Kjo dramė, mė pas, pėr arsye tė kapriēove ideologjike tė kohės, do tė ngujohej nė kasafortėn e ndryshkur tė arkivit. Ndrekė Luca, nė mėnyrė spektakolare bėn gangsterin Xhiri te "Arturo Ui", i jep publikut njė Pjetėr Mustak aventuresk, plot xixėllima artistike qė meritoi duartrokitje dhe pėrgėzime tė shumta. Tek "Dueli i heshtur" pavarėsisht ngjyrimeve politike tė kohės Ramiu ėshtė skalitur mjeshtėrisht duke na dhėnė figurėn klasike tė kapterit tė keq me dy fytyra, pa ideale, njė budalla i zgjuar, servil, prepotent dhe i pamėshirshėm nė realizimin e ambicieve tė tij personale.
Ndrio tek " Udha e shkronjave" ėshtė aq i realizuar sa vetė artisti duhet tė ketė ndjerė "neveri" ndaj vetes duke na sjellė nė mėnyrėn mė tė natyrshme dy tiparet mė tė qenėsishme tė klerikėve antishqiptarė tė Patriarkanės greke dhelpėrisė dhe egėrsisė mė tė ultė tė njeriut, pabesisė kur tė gjejnė tė ēarmatosur, herezisė ndaj gjuhės sonė amtare, qetėsisė pėrfekte nė ekzekutimin krimit makabėr, dhe shpėrfytyrimit dhe ligėsisė ku ėshtė puna pėr tė shpėtuar lėkurėn e vet nė pėrballjen me Tunxhin. Njė pasha tipik anadollak, sa mizor e triran, aq i lig dhe i verbėr ndaj dritės aksidentale, sa rafinak dhe i pabesė, aq frikacak dhe zhytur nė flligshti e hareme tė pakufi, madje i qyrravitur e komik nė vitet kur e kapton pleqėria, na paraqitet tek "Balada e Kurbinit". Nė memorien e artdashėsve shqiptarė, madje jo vetėm nė fjalorin e brezit tė rritur por edhe tė adoleshentėve, qarkullojnė mot pas moti, batutat proverbiale: "Kėtu ka tradhti burra", "Kjo ishte loja", "Fashista trima", "Kush e vrau Kaparal Pelegrinin", "Mos Tunxh se do tė ngopesh me flori" etj. Ndrekė Luca do tė shkėlqente edhe nė realizimin e dhjetėra personazheve pozitiv, si tė Januz Bungės tek filmi "Oshtimė nė bregdet", Palush Dibra tek "Halili e Hajria", Tomorri te "Detyrė e posaēme", Abdulla Dreni te "Besa e madhe", ndėrsa Gjini te "Plagė tė vjetra". Sipas mendimit pėrfaqėson shkallė mė tė lartė tė tipologjisė dhe karakterit psikologjik tė malėsorit tė veriut e nxjerrė cuhal nė dritė tė diellit nė mėnyrė tė papėrsėritshme nga malėsori artist Ndrekė Luca. Specialistėt dhe kritikėt janė pak a shumė tė njė mendjeje, se me "Bacėn e Gjetajve" Ndreka arriti majat mė tė larta interpertative nė gjininė e teatrit dramatik shqiptar. Shtypi i kohės shkruante "Baca i Gjetajve" nė interpretimin e N. Lucės, madhėshtor me thjeshtėsinė e vet ėshtė fytyrė shumė e gjallė jetėsore nė tė gjitha ngjasimet, njomėsitė njerėzore qė pajisin njė njeri, si njeri dhe si prind
cilėsi tė njeriut tė thjeshtė tė popullit, tė cilin e pajisin virtytet natyrore tė tij". Drama pati sukses tė jashtėzakonshėm, qoftė nė Shqipėri qoftė, edhe nė Kosovė. Nė kujtesėn e dramaturgut Fadil Kraja mbetet i paharruar, turneun i trupės sė teatrit Migjeni nė Kosovė: Ndrekė Luca me qeleshen e bardhė tė shqiptarisė asnjė minutė nuk gjendej i lirė, por nė shoqėrinė e vazhdueshme tė vėllezėrve kosovarė me tė cilėt bisedonte, ēmallej, fliste gjithė pasion pėr kėngėt, teatrin, kinematografinė, historinė e dhimbshme gjithė plagė dhe ēdo natė, interpretonte nga dy herė, Bacėn
Gazeta Rilindja e Prishtinės me 2 korrik 1980 nėnvizonte me tė zeza : "Vlen tė veēohet interpretimi brilant i Ndrekė Lucės, i cili realizoi Bacėn e Gjetajve nė nivel tė pėrkryer artistik". Kurse "Flaka e Prishtinės" me 15 korrik 1980 shkruante: "Ndrekė Luca e mishėroi "Bacėn e Gjetajve" dhe kontribuoi mjaft qė kjo figurė heroike, dramatike tė ishte ajo qė ishte". Studiuesi dhe publicisti kosovar Ali Kaba nė opinionin e tij shprehej. "Me Bacėn shoh fytyrėn e malėsorit tė thjeshtė, i cili pėr liri e atdhe ėshtė nė gjendje tė flijojė ēdo gjė
N. Luca me talent tė rrallė ndriēon fytyrėn e Bacės. Ndrekė Luca nė vitin 1982 punoi nė teatrin Migjeni tė Shkodrės, pėr tragjedinė "Makbethi " tė Shekspirit dhe pse pati probleme tė rėnda shėndetėsore, ai nuk e ndėrpreu punėn, por vazhdoi me kėmbėngulje e pėrkushtim atė, deri nė daljen me sukses tė premierės. "Isha nė ranimacion. Kisha Makbethin aty me vete. Kur hėngra infarktin e dytė, erdhėn mjekėt dhe ma hoqėn me alarm. S'ke mundėsi mė thanė. Emocionet tė bėjnė keq. Bile duhet tė tėrhiqesh edhe nga skena
Jooo, unė do tė shkoj ta luaj rolin, u thashė. Ti mund tė lush me kokėn tėnde, por ne kemi pėr detyrė tė themi kėshillat e nevojshme, mė thanė. Dhe me marakun se po mbetėm tani e po mbetėm pastaj, nuk u tėrhoqa. As nuk tėrhiqem, por punoj, studioj, shkruaj ėndėrroj edhe pėr rolet. Makbethi u vu nė skenė nga Serafini, u vu i redaktuar, po ajo ėshtė esenca. Qe njė vėnie me fantazi dhe qė zė vend nė teatrin e Shkodrės. (Zbardhur sipas kasetės sė arkivit familjar tė familjes Luca, incizuar nė prill 1986.) Njeriu qė e "pa" vdekjen me sy nė dhjetėra role, qė nga 16 janari i vitit 1993 nuk jeton mė. Ai u nda nga jeta kur kishte plane ambicioze nė njė kohė kur arti dhe publiku prisnin realizimin e figurave tė reja. Duke mbajtur nė kokė qeleshen e bardhė tė Dukagjinit, u varros sipas amanetit tė tij. Tashmė ai sapo ka kaluar 80 vjetorin e lindjes, kujtohet i mirėnjohur nga galeria e pafund e personazheve tė tij, ai mbetet njė nga njerėzit mė tė dashur tė ekranit shqiptar. Kjo dashuri, ishte aq e madhe, sa kudo qė ishte, e shkonte, kishte pėrbri njė tufė dashamirėsish dhe mbi tė gjitha mirėnjohės tė shumtė. Ndrekė Luca si njė aktor me vullnet tė hekurt, i cili debutoi nė teatėr qė nė fėmijėri, kurse nė ekran gjeti plotėsisht vetveten dhe shpalosi vlera tė atilla qė mbetėn tė paharruara nė shpirtin e artdashėsve, tė cilėt gjithmonė do ta kujtojnė me njė psherėtimė tė thellė mirėnjohje.
15 Tetor 2007
Burimi: Gazeta Ndryshe |
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
