| » Opcionet për artikullin |
|
Shkruan: Ramiz BOJAJ
Parimet e Rendit tė Ri botėror
Shkelja brutale e konsensusit global, nga ana e Rusisė dhe mospėrfillja e ligjit ndėrkombėtar, ka quar Rendin Botėror nė paqėndrueshmėri totale, krahas sė cilit ekziston rreziku i njė Kaosi tė mundshėm Botėror.
Rendi i ri Botėror (New World Order-Novus Ordo Mundi) nė dekadėn e fundit ėshtė shkelur brutalisht nga Rusia cariste, e cila nėn patronatin e Putinit (alias Dmitrij Medvedev), dekoroi qytetėrimin global me agresionin mė tė paskrupullt tė njohur nė sferėn e globit tė gjerė.
Nė kėtė kontekst janė shembur tė gjitha marrėveshjet e nėnshkruara nga fuqitė e mėdha, konventa e tė cilave ishte hartuar strukturalist pėr tė mbrojtur tė drejtat elementare tė njeriut si dhe imunitetin e shteteve tė pavarura nė Botė. Nė rendin e ri, pjesėt teorike komplotiste janė tė njohura qė nga qindvjeēari i shekullit tė XIX, e miratuar nga autoritetet roje tė cilat dominonin nė sferat politike dhe ekonomike tė tregut universal. Duke shėnuar njė epokė tė pėrgjakshme nė fillimshekullin e kaluar, konsensusi global ishte njė domosdoshmėri kohe(rendi global), i cili duhej dhėnė fund pėrplasjeve dhe urrejtjeve ndėrnjerėzore qė trashėguan politikat gllabėruese, veēmas diktaturat(poli i diktaturave). Mirėpo, krijimit tė (universum kunsensus), i duhej njė polici e cila do tė krijonte njė kompromis deklarativ pėr qeverisje globale. Pra, menjėherė pas Luftės sė Dytė Botėrore, Shtetet e Bashkuara tė Amerikės morėn pėrsipėr rolin drejtues pėr vendosjen rendit tė ri botėror tė mbėshtetur nė ligjin dhe institucionet ndėrkombėtare, pa lėnė anash edhe interesin e njė tregtie tė lirė. Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės fituan ti bashkohen me pėrkushtim shumica e shteteve tė fuqishme nė Botė, por gjithashtu njė nismė e tillė ishte pėrqafuar edhe nga shtetet nė zhvillim dhe ato nė krijim e sipėr. Ky pėrqafim kaq i madh nė botėn e gjerė erdhi nga fakti se Shtetet e Bashkuara ishin nxitėse tė demokracinė dhe tė drejtave tė njeriut, ide tė cilat janė funksionale sot e kėsaj dite. Megjithė ngritjet dhe rėniet e veta njė teori e tillė komplote ėshtė gjurmuar edhe nė periudhėn e fundit tė shekullit tė kaluar duke rishikuar pozicionin e vet pas rėnies sė komunizmit sovjetik(Traktatit tė Varshavės), rrėnimin e murit tė Berlinit, rėnien e komunizmit tė Lindjes, dhe fjalimin e Xhorxh H. Bushit, me 11 shtator 1990, ku ai pėrshkruan synimet e Shteteve tė Bashkuara pėr bashkėpunim, pas luftės sė ftohtė me ish Bashkimin Sovjetik, duke pėrdorur emėrtimin "Rendi i ri botėror- New World Order". Mirėpo, parimet e demokracisė nė periudhėn e fundit filluan tė duken si anekse demone, veēmas pėr ato shtete qė nuk njohin ligj ndėrkombėtar, sistem demokratik dhe as tė drejtė humane njerėzore (Qasja e Rusisė nė rajonin e Kaukazit dhe tė Serbisė ndaj Ballkanit Perėndimor). Shkelja mė e freskėt e marrėveshjes sė glob konsensus ka ndodhur me rastin kur Rusia invadoi Gjeorgjinė nė fillim tė kėtij muaji gjatė njė pėrpjekje tė Tibilisit qė tė rimarrė kontrollin mbi rajonin separatist tė Osetisė Jugore. Duke u mbėshtetur nė kėto parime tė Rendi Botėror, nuk ėshtė mė i qėndrueshėm. Madje, ekziston rreziku i njė Kaosi Botėror. Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara tė Amerikės duhet tė zhvillojnė rol mė aktiv nė ndėrtimin e njė rendi tė ri Botėror, kjo nuk nėnkupton pėrfshirjen e Rusisė nė bashkėsinė e kombeve nė Botė(ngjashėm me OKB-nė), nga vet fakti se i njėjti vend ka quar nė dėshtim tė plotė vet organizatėn e kombeve, imazh ky i sigurisė sė shteteve. Nė kėtė kontekst Rusia ėshtė vetpėrjashtuar nga tė qenit fuqi pėrbėrėse e Rendit tė Ri Botėror(New World Order). Edhe analistė tė rangut mė tė lartė nė Botė, vlerėsojnė se shekulli i ri kėrkon njė udhėheqje tė fortė amerikane qė konsolidon sigurinė globale, qeverisjen demokratike dhe zhvillimin mė tė qėndrueshėm ekonomik (kriza globale: politika e gazit dhe naftės). Edhe zėvendėsambasadori amerikan, Alejandro Wolff, ka cituar faktin se pėrdorimi i forcės ndaj tjetrit, apo formave tė ndryshme tė kėrcėnimit, paraqet shkelje tė kartės sė OKB-sė (vėshtrimi ynė:kėrcėnimi i Serbisė ndaj shteteve tė pavarura nė Ballkan dhe invadimi rus nė Gjeorgji). Nė ndėrtimin e profilit demokratik tė Republikės sė Kosovės, nė Kushtetutėn dhe sistemin qeverisės ėshtė cekur fenomeni bazik i cili ėshtė strukturuar qė nė vend, rajon dhe Botė tė ketė rend dhe qetėsi ku qėndrimi i diplomacisė shqiptare ėshtė dhe do tė mbetet besnikėrisht i ngjashėm me ato tė botės demokratike, ēfarė e kanė edhe vetė Unioni Evropian dhe Shtetet e Bashkuara tė Amerikės pėr zhvillimet globale. Nė versionin e fundit vihet nė rėnd dite domosdoshmėria e vendosjes sė politikave tė integrimeve (interkomunikimeve), bazuar nė filozofinė e sė drejtės ndėrkombėtare ėshtė e vetmja formulė e vendosjes sė paqes dhe stabilitetit afatgjatė, pothuajse nė tė gjitha kėndet e Botės. Rrymat diametrale tė kundėrta kanė reflektuar konflikte tė tmerrshme tė cilat kanė rezultuar me shkelje tė rėnda tė sė drejtės ndėrkombėtare. Duke i dhėnė njė pėrkufizim tė tillė krizės Ballkanike, veēanėrisht ēėshtjes sė Kosovės vlen tė pėrmendim se nė kėtė rast, pikėrisht nė saje tė shkeljes tė sė drejtės ndėrkombėtare, gati njė shekull ėshtė bartur shkelja brutale e tė drejtave tė njeriut dhe padrejtėsive historike ndaj kombeve(copėtimi dhe spastrimet etnike tė shqiptarėve). Pas rishikimit tė sistemeve shoqėrore, tė cilat sipas teorisė sė komplotit sėrish mbeten sisteme paraprirėse tė rendit tė ri botėror, janė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės, dhe Bashkimi Evropian." Liria e njeriut nuk ėshtė qė tė bėjė ē'tė dojė, por qė tė mos e bėjė atė qė nuk dėshiron" (S. De Madariaga). |
|
