| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » Qyteti i lashtė i Vushtrrisė- Kosovė |
| Postuar mė datėn: 2008-02-03 08:53:32 nga admin4 :: Kategoria: Histori |
| » Opcionet për artikullin |
|
Vushtrri - Kosovė
Vushtrria - ėshtė qytet i antik por edhe modern, ndodhet nė pjesėn veriore tė Kosovės. Nė veri kufizohet me Mitrovicėn, nė lindje me Besianėn, nė jug me Kastriotin, nė jug-perėndim me Drenasin dhe nė perėndim me Skėnderajn. Sipėrfaqja e tėrėsishme e saj pėrfshin 345 km². Ndėrkaq, vlerėsohet tė ketė rreth 105.000 banorė, nga tė cilėt mbi 90% shqiptarė. Nėn administrimin e Kuvendit Komunal tė Vushtrrisė janė tė pėrfsshira 67 fshatra. Qytetin e Vushtrrisė e pėrshkojnė Lumi Sitnica, si lumi mė i madh, qė pėrshkon tejpėrtej truallin e Komunės, ndėrsa dy lumenj mė tė vegjėl: Tėrstena dhe Studimja, kalojnė nėpėr qytetin e Vushtrrisė, ndėrkaq gjuhėt zyrtare janė shqipja dhe serbishtja. Ndėrtimet e bėra mbas luftės Vushtrrinė e bėjnė njė qytet tepėr atraktiv ēoftė pėr tu vizituar apo edhe pėr tė investuar nė kėtė qytet qė pėr disa shekuj ka qenė qyteti mė i madh i Kosovės por edhe ndėr qytetet mė tė mėdha tė Ballkanit dhe fatmirėsisht mbas luftės sėrish ky qytet antik me vlera tė jashtėzakonshme e ka marrė prapė shkėlqimin e dikurshėm. |
|
Se Vushtrria ėshtė qytet kulturor e vėrtetojnė edhe disa monumente qė ndodhen nė vetė qytetin e Vushtrrisė si:Ura e gurit e cila ėshtė nėn mbrojtjen e UNESKOS, Hamami i qytetit, Kėshtjella(Kalaja)e Vushtrrisė, Ceshmja e qytetit,Xhamitė disa shekullore, Teqja,Shtėpitė e vjetra,Rrugėt me kalldrėm,Varrezat muslimane, etj.
Historia
Vushtrria ėshtė lokalitet antik, qė daton qysh nga mesjeta, edhe para Perandorisė Romake, pėrkatėsisht qė nga koha e Dardanėve. Vushtrria, nė kohėn e vjetėr ėshtė quajtur VICIANUM - VICIANA (Ana e Viqave), njė emėr ky i lashtė ilir. Se Vushtrria nė kohėn antike ėshtė quajtur VICIANA, dėshmon edhe mbishkrimi i gjetur nė rrethin e Kumanovės, qė konsiderohet shenjė e kahjes sė rrugės pėr nė Vicianė.
Viciana nė fund tė shekullit i para l. K. pushtohet nga Pernadoria Romake. Gjatė periudhės sė pushtimit romak (I-V) Viciana kishte arritur njė zhvillim tė konsiderueshėm ekonomik dhe kulturor.
Nė vitin 395, pas shkatėrrimit tė Pernadorisė Romake Viciana mbeti nė kuadėr tė Bizantit. Ndėrkaq fiset turke dhe sllave qė erdhėn nė Ballkan nė shekullin VI-VII e shkatėrruan kėtė gadishull dhe toponimet e vjetra Pellazgo - ilire ua pėrshtatėn gjuhėve tė tyre. Nė mesjetė Viciana shėnohej me emrin VIĒITRINA (Trina e vēave), ndėrsa sllavėt kėtė emėr e sllavizuan duke e quajtur VUĒITRN
Nė shekujt II-III nė Vicianė dominonte Krishtėrizmi, ndėrsa pas ndarjes sė krishterizmit mė 1054 nė katolicizėm dhe ortodoksizėm, pjesa mė e madhe e popullatės sė Vicianės ishte katolike.
Nė shekullin XIV Perandoria Osmane filloi ta pushtojė Ballkanin. Nė Vushtrri prezenca e osmanėve sė pari shėnohet nė vitin 1439, ndėrsa defenitivisht u pushtua mė 1455. Vendosja e administratės osmane nė Vushtrri, bėri qė nė kėtė qytet tė pėrhapet feja islame, dhe tė ndėrtohen xhami, hane, medrese, hamame (banjo publike) etj. Gjatė shekujve XV-XVIII, Vushtrria ishte ndėr qytetet mė tė mėdha nė Ballkan dhe nė Perandorinė Osmane dhe qendėr e sanxhakut mė tė rėndėsishėm tė Perandorisė Osmane. Marrė nga Interneti: Hajdin ISLAMI, Vushtrri-Kosovė[1]
Gjatė Luftės sė Parė Botėrore, pėrkatėsisht gjatė viteve 1915 - 1918, Vushtrria u pushtua nga Austro - Hungaria. Nė Luftėn II Botėrore (1941- 1945) Vushtrria me rrethinė i takonte zonės sė pushtuar nga gjermanėt. Mė 21 nėntor 1944, nė Vushtrri u vendos administrata komuniste jugosllave, kundėr sė cilės ishte e tėrė popullata e saj.
Nė mars 1989, dhuna shatetėrore serbe e rrėnoi Kushtetutėn e Kosovės tė vitit 1974. Sėrish, kundėr kėsaj dhune u ngrit e tėrė popullata, e cila rezultoi pėrfundimisht me luftėn e armatosur tė popullit tė Kosovės kundėr kėsaj dhune shtetėrore dhe gjenocidi, e organizuar nga Ushtria Ēlirimtare e Kosovės (UĒK) dhe e ndihmuar nga ndėrhyrja e forcave tė NATO - sė, (Mars - Qershor 1999) e cila i dha fund kėsaj gjendje. Gjatė kėsaj lufte, nė Vushtrri me rrethinė janė vrarė mbi 500 shqiptarė civilė dhe janė zhdukur mbi 100 tė tjerė. Forcat e NATO-sė hynė nė Vushtrri mė 16 qershor 1999.
Gjeografia
Territori i komunės sė Vushtrrisė gjendet nė pjesėn veriore tė Kosovės. Komuna ka formė tė zgjatur nė drejtim tė veriut(gjatėsia max. afėr 34 km)dhe ėshtė mė tepėr e zgjeruar nė mes(gjersia max.23 km)dhe me njė gjatėsi tė vijės kufitare prej afro 104.5 km. Territori i komunės sė Vushtrrisė gjendet nė mes kėtyre kordinatave gjeografike:X1:20°5009 dhe X2:21°0705Y1:42°4120 dhe Y2:42°5518.
Ekonomia
Degėt kryesore tė veprimtarisė ekonomike nė Vushtrri gjat viteve 1918 - 1941 kanė qenė: bujqėsia, blegėtoria, zejtaria, tregėtia etj. Nė bazė tė regjistrimit tė vitit 1928 nė Vushtrri janė prodhuar-grumbulluar rreth 300 deri 400 vagonė drithė. Ndėrkaq janė prodhuar 5.500 dema dhe buaj pėr therrje, 6.000 dhi pėr lesh dhe 1500 kg djath dhe kaēkavall. Nė Vushtrri ishte e zhvilluar edhe zejtaria. Kishte kryesisht lėkurėpunues, metalpėrpunues, pėlhurėpunues, etj.
Sa i pėrket industrisė, Vushtrria kishte 5 mini-elektrana tė lėshuara mė 1929 dhe njė sharrė druri me rrymė. ėshtė interesant tė theksohet se nė vitin 1922 nė Vushtrri u themelua Banka Kreditore e Vushtrrisė. Nė vitin 1921 vetėm qyteti i Vushtrrisė (pa fshatra) kishte 4.667 ose 940 shtėpi.
Gjatė 70 - ve, pati disa lėvizje pozitive sa i pėrket zhvillimit ekonomik, kur u ngritėn disa kapacitete industriale, siē ishin: fabrika e llamarinės sė zinkuar, fabrika e konfeksionit, ajo e bojėrave dhe llaēeve, etj. Nė kėtė periudhė funksiononin edhe tri ndėrmarrje publike si dhe njė ndėrtimore. Gjat kėsaj periudhe u vu nė funksion edhe sistemi i ujitjes, i cili ishte pėrparėsi e madhe pėr fermerėt lokal. Mė 1976 u aplikua masa e grupėzimit tė tokave, qė intensifikoi zhvillimin e bujqėsisė sė kėsaj treve.
Ekonomia e Vushtrrisė u riaktivizua pas luftės, por nė shkallė shumė tė ulėt. Sektori privat ėshtė bartėsi kryesor i zhvillimit ekonomik. Gjithsej biznese tė regjistruara nė komunė janė 1739, ku dominojnė ndėrmarrjet tregtare.
Numri i NVM-ve ėshtė nė rritje, kryesisht mbi bazė tė shfrytėzimit tė mjeteve vetanake tė biznismenėve, sepse ende ka pak kredi dhe me kushte tė pavolitshme. Nė vitin 2002 vetėm 13 NVM, prej tyre 10 nga lėmi i tregtisė, janė qė kanė marrė kredi nga banka. Njėra nga kėto kredi do tė shfrytėzohet pėr ndėrtimin e kapaciteteve industriale pėr pėrpunimin e patates.
Tradicionalisht, sektorėt mė tė zhvilluar janė:
bujqėsia (ekstensive), zejtaria, industria e tekstilit dhe pėrpunuese.
Industria pas konfliktit tė fundit ka shėnuar rėnie tė dukshme dhe se kapacitetet e sajė funksionojnė vetėm 20 %. Nė bujqėsi shumica e tokave janė tė pjerrėta, nga tė cilat shumė syresh janė tė zhveshur, kurse tė tjerat shfrytėzohen pėr kullota dhe prodhimtari bujqėsore. Vushtrria ėshtė prodhuesi mė i madh i patates nė Kosovė, ėshtė nė fazėn pėrfundimtare vendosja e pajisjeve nė fabrikėn e re (tė parė) tė pėrpunimit tė patates, e cila starton me prodhim nė fillim tė muajit shkurt. Vushtrria posedon njė tokė tejet kualitative me rreth 15,879 ha, nga tė cilat rreth 7000ha janė nėn sistemin e ujitjes.
Sektori i shėrbimeve kryesisht pėrfaqėsohet me dyqanet pėr riparimin e automjeteve, sallonet e bukurisė dhe rrobaqepėsisė dhe me disa ndėrmarrje ndėrtimore. Kėto shėrbime mbulohen 85% nga sektori privat, pėrderisa shėrbimet publike dhe industriale ofrohen nga ndėrmarrjet publike komunale, qė janė nė pronėsi shoqėrore dhe tė cilat nuk arrijnė tė plotėsojnė mė shumė se 50% tė nevojave.
Kontrolli i fortė nga niveli qendror i shpenzimit tė mjeteve buxhetore si dhe buxheti i dobėt komunal janė faktorėt kyē qė pėrkufizojnė zhvillimin e ngadalshėm tė ekonomisė sė komunės me rrethinė. Pėr vitin 2003 janė aprovuar vetėm 4,800,000 mjete buxhetore, duke pėrfshirė edhe tė hyrat vetanake, me kėtė strukturė: 40% pėr zhvillim ekonomik, 25% pėr ēėshtje sociale dhe 35% mbrojtje tė ambientit.
Regjioni ka potenciale natyrore qė ofrojnė mundėsi pėr turizėm: nė anėn perėndimore shtrihen malet e Qyqavicės , kurse nė anėn lindore malet e Shalės. Ekzistojnė pasuri natyrore sipėrfaqėsore dhe nėn sipėrfaqėsore, nga tė cilat momentalisht shfrytėzohen guroret dhe thėngjilli.Ndėrkaq, magneziti dhe burimet termale nuk shfrytėzohen akoma.
Papunėsia dhe punėsimi i pjesshėm ėshtė rreth 40 %, me shkallėn mė tė lartė nė vendet rurale. Shkallė e lartė e papunėsisė ekziston gjithashtu edhe tek femrat, tė rinjtė dhe inxhinierėt.
Kultura
Para masave tė dhunshme serbe tė viteve 1990-1999, komuna e Vushtrisė ka pasur 9 biblioteka publike me 77. 284 libra. Biblioteka kryesore ka pasur 34. 049 libra, kurse degėt nė Maxhunaj, Dumnicė, Samadrexhė, Pantinė, Strofc, Duboc, Smrekonicė dhe Prelluzhė kanė pasur 43. 235 libra. Lufta serbe, ka goditur bibliotekat e kėtij qyteti. Dy biblioteka, nė Strofc dhe Duboc kanė qenė djegur nga zjarri i dorės serbe, derisa bibliotekat e Smrekonicės dhe tė Prelluzhės kanė qenė dėmtuar. Nė kėtė komunė, 38.564 libra dhe inventari kanė qenė zhdukur. Jeta kulturore nė Vushtri ėshtė e begatshme. Pėr kėtė ndėr tė tjera pėrkujdeset edhe shoqėria Vicianum e cila ka hapur shkollėn me drejtime tė ndryshme duke filluar nga drejtimi pėr vallėzim, kėndim e deri tek drejtimi pėr aktrim. Sukseset e tyre nxėnėsit e kėsaj shkolle i paraqesin nė festivalet dhe gara tė organizuara nga vetė shoqėria drejtorė i sė cilės ėshtė Qamil Sahiti. Po ashtu nė qytetin e Vushtrrisė ushtrojnė veprimtarinė e tyre edhe disa shoqėri tjera kulturore si ajo e Ansamblit tė valleve pranė Shtėpisė sė Kulturės nė Vushtrri, pastaj Shoqata kulturore turko-shqiptare nga VushtrriaĒeshme, pastaj ansambli nga ShtruheraBahri Kuqi,dhe disa shoqėria tjera nga qyteti i Vushtrrisė. Aktivitet me rėndėsi nė qytetin e Vushtrrisė ėshtė edhe Takimi i Poeteshave Shqiptare nė Vushtrri, i cili ka karakter garues dhe ka filluar tė mbahet qė nga viti 1976 dhe janė mbajtur vazhdimisht nė pėrjashtim tė vitit 1981 dhe gjatė viteve tė luftės sė fundit nė Kosovė. Ky manifestim ėshtė mbarėkombėtarė dhe nė tė marrin pjesė poeteshat mė tė njohura shqiptare nga:Kosova,Shqipėria,Maqedonia, Malii Zi, Lugina e Preshevės dhe nga diaspora. Kurse disa nga monumentet e trashėgimisė kulturore nė Vushtrri, qė posedojnė vlera arkitektonike dhe qė pėrbėjnė thesarin e trashėgimisė kulturore tė Vushtrrisė por edhe tė Kosovės janė: Kėshtjella e qytetit, Hamami i qytetit, Ēeshmja, Ura e gurit, Xhamia e Ēarshisė, Xhamia Gazi Ali Beg, Xhamia Karamanli, Teqeja, varreza tė ndryshme si edhe shumė objekte tjera banim si edhe komplekse tė ndėrtesave dhe dyqaneve tė vjetra.
Kėtė Biografi tė Vushtrrisė e pėrgatita falė literaturės, njohurive tė mija si dhe materialeve tė tjera tė marra nė internet.
E pėrgatiti: Hajdin ISLAMI, Vushtrri - Kosovė. |
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
