| » Opcionet për artikullin |
|
Astrit Lulushi
Nė ēmėnyrė shfaqen dhe zhduken gjuhėt dhe pėrse ato nuk i ndjek i njėjti fat kjo varet nga njerėzit qė i pėrdorin ato. Me fjalė tė tjera gjuha varet nga historia. Por edhe zhvillimet historike shpesh varen nga gjuha qė njerėzit flasin. Pra historia afekton gjuhėn dhe gjuha ėshtė pjesė e historisė. Studiuesit thonė se tė paktėn 1000 vjet mė parė shqipja nuk ekzistonte. Sot ajo ėshtė mes nesh, dhe ne njė tė ardhme mund tė mos jetė mė. E njėjta gjė vlen pėr ēdo gjuhė; ato shfaqen, pėrdoren pėr njė farė kohe dhe pastaj zhduken. Por jo fjalėt. Dhe kjo nuk ėshtė ēėshtje mburrjeje apo modestie.
Shqipja ka trashėguar shumė fjalė, tė cilat pas njė udhėtimit tė gjatė duke lėnė gjurmė ne shumė gjuhė tė botės, janė kthyer si bumerang tek pasardhėsit e atyre qė i kanė krijuar. Njė prej tyre ėshtė shtata qė sot mbush disa faqe fjalori si prejardhje e shume fjalėve qė fillojnė me Sh.
Ėshtė pranuar se shtatė - 7 mendohet se rrjedh nga parashqipja *septati > indoevropianishtja *septm.(Oreli), snkr. sapta > greq. saptha > lat. septem.(Bopp, Camarda, Meyer)
Hemp (1992) gjeti tek shtata > *septm-ti > *septa-ti > *se(p)ta-ta > *sh(ė)ta-tė dhe shėtunė e shtunė. Por Mann (1997) pa tek shtata 7 njė pasqyrim tė mundshėm tė emrit tė pėrveēėm ilir Stataria.
Homeri tek Iliada thotė se mirmidonėt kishin njė mėnyrė sulmimi pėr tė cilin ai pėrdor shprehjen stadķe ysmķne qe ekspertė tė latinishtes e kanė pėrkthyer stataria pugna (Macurdy), sulm duke qėndruar nė njė vend, me vendosmėri apo sulm me shigjeta i kryer pa luajtur nga pozicioni.
Nga stadia lindi edhe konceptet pėr fjalė statik, statistikė, status-quo, stadium, stad. Mendohet se njė stad ishte i barabartė mė largėsinė qė Herkuli pėrshkonte me vrap me njė frumė.(E. Brewer, 1894)
Ne Historia e Romės qė nga themelimi, Tituis Livius (56 p.e.s.) thotė se Jupiteri quhej edhe Jupiter Statori, njė mbiemėr i dhėnė nga Romuli qė i ngriti atij edhe njė shtatore statujė, tempull, pasi Jupiteri ndali tėrheqjen nė panik tė romakėve qė po ndiqeshin nga sabinėt. Thuhet se romakėt ndalėn vrapin, shtangėn dhe u bėnė qėndresė sabinėve menjėherė pasi Romuli filloi ti lutej Jupiterit qė tė ndaltė ikjen e tyre nė panik. (Ch. Anthon, 1878)
Nė vitin 254 p.e.s. poeti Platus e ndau komedinė latine nė tri lloje; Stataria gjatė sė cilės aktori qendronte drejt pa lėvizur dhe tregonte shakatė e tij (ang. stand-up comedy); Motoria ishte komedi plot lėvizje e gjallėri nė skenė dhe Mixtaishte komedi e pėrzier me stataria dhe motoria. (W. Smith, 1864)
Saturni pėr latinėt ishte perėndia e korrje-shirjeve qė zakonisht pėrkojnė me muajin shtator. Korrjet e suksesshme dhe vjeljet e frutave kėrkojnė njė mot tė mirė tė qėndrueshėm dhe njerėzit nė shtator i luteshin Saturnit pėr njė mot tė tillė.
Studiuesit thonė e shtata ėshtė njė fjalė qė gjendet paralelisht edhe jashtė familjes sė gjuhėve indoevropiane. Njė ngjashmėri midis indoevropianishtes. *septum 7 dhe semitishte *sibatum 7 ėshtė vėnė nė dukje fillimisht nga
Muller (1909) qė i interpretoi ato si me prejardhje tė pėrbashkėt nga egjiptianishtja e lashtė 7
Nė hebraishte, ēdo shkronjė pėrfaqėson njė numėr dhe njė kuptim. Shkronja Zayin ėshtė edhe numėr 7 por ka edhe kuptimin shpatė. Fjala hebraishte Shabbat vjen nga shavat, pushim, qė pėrkon me tė shtunėn, ditėn e shtatė 7 tė javės qė pėr besimtarėt hebraikė dhe disa tė krishterė ėshtė dita qė Zoti e shpalli pushim pasi pėrfundoi punėn e tij 6 ditėshe pėr krijimin e botės.
Kėto dhe fjalė tė tjera tė indoevropianishtes tė huazuara nga semitishtja, paraqesin pėr studiuesit njė argument tė fortė tė njė fqinjėsie midis familjeve semitike dhe indoevropiane me troje banimi diku nė lindjen e afėrme.(V. Blazek) Pėrsa i pėrket kohės sė kėtyre marrėdhėnieve, studiuesit thonė se huazimet mund tė kenė ndodhur pėrpara viteve 4500 p.e.s., kur mendohet se familja indoevropiane filloi tė shpėrbėhej dhe fiset qė deri atėherė flisnin njė gjuhė ose dialekte tė pėrafėrta, filluan tė migronin duke u pėrhapur nė drejtime tė ndryshme.(J. Mallory) Sot gjuhėt qė rrjedhin nga familja indoevropiane fliten nė mė shumė se gjysmėn e globit dhe numri i tyre arrin nė rreth 140.
Ndėrkohė fjala shtatė si vetė numri 7, qėndron vertikalisht si njė shtatore apo shtėpi lat. hospitium < *spitium, dhe ashtu si muaji shtator pėr bujqit, ėshtė njė nga fjalėt mė pjellore tė shqipes. |
|
