Shkruan: Gėzim MEKULI
Filozofėt John Locke (1632-1704) dhe Rene Descartes (1556-1659) refuzojnė emocionet si mėnyrė pėr tė njohur veten, tė tjerėt dhe botėn. Arsyeja dhe tė menduarit e arsyeshėm, sipas kėtyre filozofėve, ėshtė e kundėrta e emocioneve.
Thėnia e njohur e Dekartit mendoj pra ekzistoj, ishte njė tentim-pėrdallimi dhe diferencim i prerė i arsyes nga ndjenjat. Por nė lidhje me pėrdallimin nė mes tė emocioneve dhe logjikės. Hulumtimet nė retorikėn moderne dėshmojnė e tregojnė se emocionet janė kėto qė shpesh edhe u paraprijnė tė menduarit dhe logjikės sonė. Shkak pėr kėtė shkrim u bė deklaratat e
politikanėve serb lidhur me pavarėsinė e Kosovės, konkretisht deklarata e pėrsėritur e presidentit serb Boris Tadic. Politikat serbe janė duke pėrdorur me pompė retorikėn religjioze. Religjioni ėshtė pjesė e diplomacisė sė saj. E kjo, me qėllim qė tė legjitimohet lufta, dhuna dhe neokolonializimi i Kosovės. Presidenti Tadiē, ka paralajmėruar sė mund tė kėtė dhunė n.q.s. pavarėsia e Kosovės ėshtė e njėanshme. Kosova ėshtė kinse djepi i kulturės dhe
religjionit serb, pėrsėrit ai.
Njė nga shkaqet e efektit tė madh tė retorikės sė Tadicit ėshtė, se kjo deklaratė, duam apo s'duam ne, shkakton frikė dhe panik. Nėse njė politikan (retor) dėshiron tė ndikoj dhe tė bindė tė tjerėt, atėherė ky duhet tė ketė njohuri tė kėnaqshme pėr natyrėn biologjike tė qenies njerėzore dhe, mėnyrėn se si funksionojnė ndjenjat tek njeriu.
Qė nė antikė Aristoteli sqaroj se ndjenjat janė ndikuese, shpirtėrore, e, qė "detyrojnė" njeriun tė ndryshoj mendimin dhe veprimin. Ne gjykojmė nė mėnyra tė ndryshme e tėrėsisht subjektive. Dhe, kjo varet shumė edhe nga ajo sė nė ē'mėnyrė jemi tė disponuar; a jemi tė kėrcėnuar? A jemi tė kėnaqur? Jemi miqėsor apo armiqėsor ndaj ēėshtjes?
Deklarata frikė-prodhuese e Tadiēit tė pėrkujton pėrsėri mėsimin e Aristotelit, i cili qė moti thoshte: se janė tri gjera qė njė fjalembajtės duhet ti ketė parasysh nėse kėta dėshirojnė tė zgjojnė dhe tė luajnė me ndjenjat e masės, apo edhe nė tė kundėrtėn, nėse duan ti shtypin kėto ndjenja. Pėr retorin, sė parit, ėshtė me rėndėsi tė kuptohet, sė nė ēfarė gjendje psikologjike ėshtė populli, nėse zgjohen ndjenjat; pra duhet tė kuptohet prapavija e ndjenjės. Sė dyti kujt i drejtohen kėto ndjenja. Pra, kush ėshtė shkaktari i kėsaj ndjenje. Dhe, sė treti cila ėshtė arsyeja qė kjo ndjenjė bėnė tė zgjohet e tė pėrforcohet?
Po i lexuam nė qetėsi deklaratat e Tadiēit, kuptojmė se presidenti serb ka kėshilltarė profesional nga fusha e shkencės sė retorikės dhe medias, kėshilltar qė shkencėn e retorikės e pėrdorin mė shumė pėr pėrfitime politike, e me pak pėr ato partiake.
Pse e them kėtė dhe pse mendoj kėshtu?
Tadiēi ėshtė njė-politikan (retor) qė njeh shumė mirė kėto tri veti ndikuese e bindėse tė retorikės. Si njerėz qė jemi, ēdo ndodhi qė pėr ne ėshtė e largėt (edhe nėse kjo ėshtė e dhimbshme dhe e dhunshme), nuk shkakton frikė. Por, nėse dhuna dhe dhimbja ėshtė e
afėrt, atėherė kjo prodhon panik, frikė dhe pasiguri: ndjenjat e frikės janė tė gjalla dhe nuk tė lėnė tė qetė. E pra, ėshtė kjo arsyeja sė pėrse pėr shqiptarėt retorika e Tadiēit, (kupto e shtetit zyrtar serb) «keqkuptohet» dhe ka konotacione frike. Deklaratat e politikanėve serbė nuk janė tė rastėsishme dhe tė padjallėzuara. Gjithsesi kėto janė tė qėllimshme dhe tė djallėzuara, janė pjesė e «diplomacisė publike» (public diplomacy)
Frika pėrshpejtohet dhe fuqizohet nga «shteti i keq» dhe nga ATA qė nė mėnyrė tė drejtpėrdrejtė, pėrmes fuqisė sė tyre, edhe mund tė na dėmtojnė, shkatėrrojnė, apo tė shkaktojnė dhimbje e trishtim. Po, qenia njerėzore e racionale u frikohet njerėzve qė
kanė shumė fuqi dhe pushtet. Akoma mė shumė. Njeriu u frikohet kėtyre njerėzve tė fuqishėm kur kup¬ton se kėta nuk janė tė logjikshėm, dhe, janė nacionalist tė nevrikosur.
Spastrimi vullnetar i trurit
Sipas porosisė sė deklaratave tė Tadiēit, pėr tė ndier frikėn, ne duhet, pėrpos tjerash, tė kemi edhe njė qik shpresė, qė tė kemi mundėsinė qė ti shmangemi asaj qė nė i frikėsohemi. Pra, nėse shqiptarėt duan ti ikin luftės dhe pėrdhunimeve nga politikat serbe, atėherė
kėta do ti vėnė gishtin kokės qė tė mos tė turren e ta shpallin pavarėsinė e njėanshme. Pra, shpresa e vetme pėr shqiptarėt, nėse duan tė jenė tė qetėsuar e tė patrazuar, ėshtė qė politikanėve mos t'u bėhet edhe aq shumė presionin nga populli pėr tė kėrkuar
shpalljen e pavarėsisė. Si rrjedhim i kėsaj "logjike" del se, deklarata retorike e Tadiēit, nė kėtė rast, nuk i drejtohet politikave tė Prishtinės, por opinionit dhe popullit shqiptar, sepse pėrmes
«popullit tė frikėsuar e tė shqetėsuar», dėshirohet tė ēimentohet bindja pėr «me ndejė urtė, e mos me bo sherr» dhe, synohet pasivizimi i «mendimit dhe veprimit tjetėr». Kjo strategji retorike kėrkon «spastrimin vullnetar» tė trurit. Llogaria ėshtė e thjeshtė: Njė popull qė ėshtė i pashpresė dhe «i lodhur», ėshtė popull i dorėzuar dhe, nuk ndien frikė. Kėshtu retorika "profesionale" e Tadiēit ballafaqon luftėn me paqen, miqėsinė me armiqėsinė, shkatėrrimet
me ndėrtimet, lotin me gėzimin, gjakun me parfumin...
Por, pėr tė ndikuar tek njerėzit, pėrpos njohurive mbi ndjenjat e qenies njerėzore, rėndėsi tė veēantė kanė edhe njohuria mbi vetitė e grup-moshave; pra vetitė e tė rinjve, moshės sė mesme dhe tė moshuarve. Secila grup-moshė ka vetitė e veta pėrdalluese. P.sh. tė
rinjtė janė mė shumė e mė lehtė tė lakueshėm nė qėndrimet e tyre. Kėta janė mė emocional dhe mė gjaknxehtė. Hallakaten shpejtė, e ftohen edhe mė shpejtė.
Mirėpo kėta janė edhe me besnik, sepse nuk kanė pasur mundėsinė tė mashtrohen nga tė tjerėt. Kėta janė edhe me plot shpresė, sepse kėta nuk kanė pėrjetuar shumė humbje. Grup-mosha e pjekur dhe ajo e moshuar janė mė tė kujdesshėm, sepse kėta janė tė sprovuar me dėshtime dhe me humbje. Kėta e din fort mire sė ēfarė donė tė thotė tė "ngulesh" e tė humbėsh dikė e diēka qė dikur ka qenė e jotja dhe njėkohėsisht aq e shtrenjtė dhe e
dashur. E pra, ndjenja/emocionalja ka dimension racional dhe, racionalja, po ashtu, ka dimensionin emocional.
Fjalia e Tadiēit, (ndjenjėn dhe frikėn qė kjo ngjallė tek populli), i mirė pėrshtatet qėllimit dhe pranuesit tė tij (opinioni shqiptar). Pėr kėtė politikan ėshtė me rėndėsi qė komunikimi dhe emocionet ti pėrshtaten publikut tė tij, e jo vetes sė tij. Kjo «fjali e tmerrit» dėshiron tė tregoj se, argumenti dhe logjika nuk mund tė konkurrojnė me frikėn, panikun, pra retorikėn: Kėto tė tria bashkė kanė monopol mbi «tė vėrtetėn»: Ēpordhja e retorikės sė Tadiēit do tė konkretizohej vetėm dhe vetėm me shpalljen e pavarėsisė sė Kosovės. E, ky do tė ishte
kundėr-argumenti i detyrueshėm politik dhe jo retorik i politikave dhe vetėdijes shtetėformuese tė shqiptareve tė shekullit XXI.
Nė shtetet demokratike qeveritė kanė frikė nga populli, ndėrsa tek ne populli ka frikė nga qeveria. Dėshmojeni tė kundėrtėn; Shpalleni! Mos u Tutni!
Kontakto autorin: gezim@mekuli.com
09.11.2007 |
