| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » KONFERENCA SHKENCORE E INSTITUTIT ALB SHKENCA |
| Postuar mė datėn: 2007-07-21 13:09:56 nga admin4 :: Kategoria: Kultura |
| » Opcionet për artikullin |
|
Prishtinė, mė 15-16 gusht 2007
SEANCA E PARĖ
E premte, 15. 08. 2007
Kryesia e punės: Shefki Sejdiu, Vilma Proko, Zymer Neziri, Rosana Bejleri, Begzad Baliu
GJENDJA E STUDIMEVE ALBANOLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA E TYRE (Institucionet dhe projektet shkencore tė shek. XXI)
Studies on albanology and their perspective
Referat
Prof. as. dr. Begzad Baliu
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Edukimit
e-mail: bbaliu@yahoo.com
Albanologjia si dije tashmė ka kaluar kufijtė e saj politikė edhe nė kontekst tė organizimit tė saj edhe nė procesin e projektimit tė projekteve tė reja nacionale, nė kuptimin e shtrirjes sė saj etnografike e jo shtetėrore.
Pas pėrpjekjeve prej shumė dekadash qė albanologjia tė bėhet dije e brendshme e shkollės shqiptare, institucionet nė Tiranė dhe nė Prishtinė, nė gjysmėn e dytė tė shekullit XX bėhen njėkohėsisht qendrat kryesore tė kėtyre kėrkimeve.
Nė shekullin XXI studimet albanologjike hyjnė jo vetėm si dije qė kanė trashėguar shkollėn europiane tė shek. XIX apo konceptet nacionale ideologjike tė gjysmės sė dytė tė shekullit XX, por si shkencė e linguistikės europiane dhe e metodave kėrkimore tė saj pothuajse nė tė gjitha fushat e dijes humanistike: nga arkeologjia e mitologjia dhe deri te antropologjia e semasiologjia. Nga aspekti i organizimit institucionet shkencore albanologjike, kudo ku janė, kanė informacione tė plota koordinuese dhe prani tė pėrhershme tė personaliteteve shkencore nė tė gjitha projektet kombėtare.
Shkenca e albanologjisė i ka tejkaluar tashmė disa ēėshtje, qė vetėm disa dekada mė parė i konsideronte themelore nė projektet nacionale tė saj.
Nė fushė tė historisė: albanologjia, problemin e dikurshėm tė gjenezės sė popullit shqiptar e konsideron tė mbyllur dhe tė pranuar nė institucionet ndėrkombėtare pa domosdoshmėrinė e mitizimit tė saj; ēėshtjen e formimit tė kombit shqiptar tashmė e diskuton nė kontekst tė identitetit tė saj europain; projektimin e historisė sė popullit shqiptar e konsideron jo si njė histori tė Shqipėrisė, qė nė tė vėrtetė ishte histori e kufijve shtetėrorė e politikė, po si njė histori kombėtare e popullit shqiptar nė kufijtė e saj etnografikė. Brenda kėtyre kritereve metodologjike pritet tė realizohet projekti i ri i historisė sė popullit shqiptar, i enciklopedisė sė popullit shqiptar etj., ndonėse pėr shkaqe tė caktuara nė periudhėn tranzitore tė kėsaj kohe nė Tiranė kanė pėrfunduar tė ashtuquajturat projekte kalimtare Historia e popullit shqiptar deri nė vitin 1912 dhe Fjalori enciklopedik shqiptar.
Nė fushė tė filologjisė: albanologjia ka tejkaluar studimin me ēdo kusht tė problemeve gjuhėsore me karakter historik dhe madje me metodologji historiciste, ndėrsa gjithnjė e mė shumė merret me ēėshtje pragmatike tė nevojave tė saj: fjalorėt elektronikė, fjalorėt terminologjikė, diskutimin e standardit gjuhėsor nė kontekst tė rrethanave tė reja, problemin e standardizimit tė onomastikės etj. Qendrat e studimeve albanologjike nė Prishtinė tashmė janė pjesė e projekteve mbarėkombėtare, sikur ėshtė Komisioni ndėrakademik pėr gjuhėn shqipe, nė tė cilin tash sa kohė po diskutohen jashtė prirjeve ideologjike dhe dogmatike disa ēėshtje tė standardit tė shqipes, ndėrsa pas disa vitesh pune njė komision ekspertėsh nė shkallė Kosove i ka dhėnė fund draftit tė parė tė standardizimit tė emėrvendeve tė Kosovės.
Nė fushė tė letėrsisė: pėrveē kthimit tė autorėve tė ndaluar, nė Tiranė ėshtė zgjeruar metoda shkencore e studimit, ndėrsa nė Prishtinė gjithnjė e mė shumė madje edhe nga brezi i ri i studiuesve po provohet i ashtuquajturi studim personal i autorėve dhe veprave letrare.
Seminari. Nė fushė tė ndėrkombėtarizimit tė albanologjisė Seminari Ndėrkombėtar pėr Gjuhėn, Letėrsinė dhe Kulturėn Shqiptare paraqet institucionin mė tė rėndėsishėm nacional, pėrmes tė cilit bėhet i mundur popullarizimi i albanologjisė si shkencė dhe historisė e kulturės shqiptare si pjesė e kulturės universale.
Instituti Alb-Shkenca. Tash sė fundi, nė fillim tė shekullit XXI njė grup studiuesish shqiptarė, tė cilėt punojnė nė disa institucione shkencore nė gjithė botėn, janė organizuar fillimisht rreth Forumit elektronik Alb-Shkenca, ndėrsa tashmė ai ėshtė regjistruar nė tri qendra Prishtinė-Tiranė-Shkup dhe pritet tė jetė institucion shkencor i cili do tė jetė organizator i Konferencės shkencore vjetore tė studiuesve nga e gjithė bota.
Fjalėt ēelės: albanologjia, Tirana, Prishtina, linguistika evropiane, metodat kėrkimore, historia, projektimi, kriteret metodologjike, filologjia, pragmatizmi, Komisioni Ndėrakademik, standardizimi, letėrsia, metoda, brezi i ri i studiuesve, Seminari ndėrkombėtar, Instituti Alb-Shkenca
STUDIMET ALBANOLOGJIKE NĖ MAQEDONI DHE PERSPEKTIVA E TYRE
Prof. dr. Zeqirja Neziri
Departamenti i Gjuhės dhe i Letėrsisė Shqipe
Fakulteti Filologjik Blazhe Koneski
Shkup
zekoneziri@yahoo.com
Pikėsynim i kėtij shėnimi pėr gjendjen e studimeve albanologjike nė Maqedoni ėshtė vlerėsimi nė mikroplan i ecurisė, nga brenda, tė hulumtimeve shkencore albanistike nė kėtė pjesė tė shqiptarėve. Aty analizohen pėrpjekjet e tyre pėr ti ndihmuar dhe pėr ti ēuar pėrpara studimet shqiptare edhe nga ky krah i kombit. Pastaj merren nė shqyrtim kritik faktorėt disfavorizues dhe favorizues tė avancimit, por edhe tė vonesės sė pėrfshirjes sė tyre nė makroplanin e studimeve shqiptare. Nė fund jepet njė pasqyrė e pėrgjithshme e udhėtimit tė deritanishėm, flitet pėr nivelin e hulumtimeve albanologjike nė gjendjen e pikėrishme, shtrohet problemi i mėnyrave tė organizimit, nė tė ardhmen dhe gjetja e mundėsive mė tė pėrshtatshme pėr ecurinė e tyre pėrkrah vėllezėrve tė tyre nė trojet etnike dhe nė diasporė.
Fjalėt ēelės: albanologji, alfabet, gjuhė, histori, hulumtim, letėrsi, studim, shqipe, shqiptar, roman, epope.
LETĖRSIA SHQIPE NĖ MAQEDONI
(Saga ballkanike, kopshti i lulehėnės dhe pikėtakimet kulturore)
Rusana Hristova-Bejleri
Universiteti i Sofjes
Situata aktuale sociolinguistike nė Maqedoni krijon kushte qė letėrsia shqiptare e krijuar atje nė format dygjuhėsh tė bėhet urė e natyrshme komunikimi me botėn sllave nė rajon. Edhe pse prioritetet e jashtme tė kulturės shqiptare janė nė drejtim tė Perėndimit, potencialin e njė rruge tė shkurtėr mund ta ketė multikulturalizmi, i cili preferohet dukshėm si qasje moderne shoqėrore dhe shkencore nė Evropė.
Luan Starova dhe Kim Mehmeti janė autorėt shqiptarė tė Maqedonisė, tė afirmuar mė mirė pėrtej suazave kombėtare dhe jashtė kufijve shtetėrorė, me njė krijimtari tė pasur dhe vlera tė mėvetėsishme letrare. Nė gjuhėn bullgare ėshtė pėrkthyer romani i Luan Starovės Koha e dhive (2002) dhe tregimet e Kim Mehmetit Robi (rev. Literaturni Ballkani, 2005,1), Fshati pa varreza dhe Lulehėna (www.albanian. dir.bg>translations). Tė dy autorėt pranohen nga opinioni vendas edhe jashtė perceptimit etnik, si shkrimtarė-individė, dhe kjo paraqet njė thyerje stereotipash, qė mė duket e rėndėsishme pėr gjithė letėrsinė shqipe. Nė stil dhe tematikė dallohen dukshėm njėri nga tjetri, praktikisht secili mbulon njė hapėsirė tė veten temash, protagonistash dhe figuracioni. Nė kėtė artikull i kushtohet vėmendje tė posaēme romanit tė Starovės Ervehe libri pėr njė nėnė, fitues tė Ēmimit tė Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Maqedonisė pėr vitin 2006. Akcenti tjetėr i analizės letrare ėshtė pėrpjekje pėr tė identifikuar mekanizmin e pėrceptimit magjik nė tregimet e Kim Mehmetit.
Nė fushėn e poezisė dhe tė dramaturgjisė prezantohen poetėt e ndjerė Adem Gajtani dhe Isak Murati, Resul Shabani, Nehas Sopaj.
Disa autorė me prejardhje nga Maqedonia nė kohėn e ish - Jugosllavisė kanė studiuar nė Prishtinė dhe janė sistemuar prej dekadash atje, si Eqrem Basha nga Dibra dhe Agim Vinca nga Veleshta e Strugės. Mbresat e fėmijėrisė dhe tė rinisė, kaq tė rėndėsishme pėr ēdo poet, doemos i lidhin nė krijimtari me viset e lindjes, megjithatė ata kanė bėrė emėr dhe njihen nė radhė tė parė si autorė kosovarė. Nė tė dyja anėt e kufirit, i pranuar nė mėnyrė tė barabartė nga institucionet akademike, qėndron edhe kritiku letrar Ali Aliu. Kėta shembuj dėshmojnė sesi kufiri administrativ krijon njė prerje te re pėr ēdo gjė qė realizohet brenda tij, pėrfshirė edhe letėrsinė. Nė kėto kushte ėshtė ngritur nė rrethet shkencore problemi si duhet tė pėrfshihen nė librat shkollorė dhe antologji autorėt nga Maqedonia (dhe nga trevat e tjera).
Nė shtjellimin e temės pėrmenden disa aspekte tė tjerė jashtėletrare pėr tė pėrvijuar njė kontekst kulturor informativ pėr njė auditor tė huaj. Territori i shtetit maqedon pėrbėn njė pikėtakim si midis dy dialekteve tė shqipes, ashtu dhe midis dialekteve shqiptare dhe atyre maqedone. Ndikimet dhe interferenca gjuhėsore kanė qenė objekt studimi i shumanshėm nė veprat e Qemal Muratit, hartues i Fjalorit truallsor tė shqipes nė Maqedoni.
Ruajtja e traditave folklorike. Fakti qė alfabeti aktual ka lindur nė Manastir (Bitola). Tetova ėshtė afirmuar si qendėr universitare shqiptare. Nė Shkup ekziston prej kohe katedra e shqipes; me diskurs kulturor botohet gazeta Flaka; mė 2007 ėshtė miratuar vendimi i themelimit tė Institutit Pjetėr Bogdani.
Fjalėt ēelės: letėrsi shqipe, Maqedoni, Luan Starova, Kim Mehmeti
GJENDJA DHE PERSPEKTIVA E SOCIOLINGUISTIKES NĖ GJUHĖSINĖ SHQIPTARE
Dr.Mustafa Ibrahimi
Universiteti i Evropės Juglindore Tetovė
m.ibrahimi@seeu.edu.mk
Nė hulumtimet tona sociolinguistike u rrekėn tema, para sė gjithash tek studimi i nėndialekteve e dialekteve krahinore dhe ndėrkrahinore apo diēka lidhur me tė folmet e diasporės arbėreshe. Kjo pėr afro 30 vjet radhazi, derisa mbėrritėm nė fund tė viteve 80, kur filloi hapja e shoqėrisė, kulturės dhe gjuhės shqipe ndaj botės (shtoji kėsaj edhe valėt pasuese tė emigracionit masiv dhe atė tė pandėrprerė me natyrė individuale). Kėsisoj, ndryshimet nė jetėn sociale, pėrplasjet e pranėvėniet e kulturave ia humbėn toruan shqipes.
Rezultatet nga ato hulumtime, edhe mė tutje janė parciale, nė institucionet tona diēka po botohet, por vėshtirė tė gjejė vend pohimi se kjo disiplinė e ka kaluar pragun e rėndė tė shqipes, pjesa mė e madhe e tyre ėshtė para nesh. Kjo parashtron nevojėn pėr tu njohur me hulumtimet mė tė reja nga fusha e sociolinguistikės nė suaza botėrore, dhe tė shėrbehemi me pėrvojėn duke i vėrejtur anėt pozitive dhe negative tė hulumtimeve tė tilla.
Repertori i temave, qė mund tė jenė objekt hulumtimi, janė tė shumta, duke filluar me ēėshtjen e planifikimit tė gjuhės, gjuha dhe identiteti, gjuha dhe ndėrgjegjja kombėtare; identifikimi gjuhėsor, nacionalizmi gjuhėsor; ndikimi i planifikimit gjuhėsor nė identitetin etnik; aspektet ndėrkombėtare tė planifikimit gjuhėsor; ndikimet e gjeneratave nė ndryshimet gjuhėsore; bilinguizmi dhe diglosia nė shoqėritė shumėnacionale etj.
Fakt ėshtė se nė kushtet e njė shqipeje tė pambrojtur si duhet nga institucionet, sociolinguistika nuk arriti tė paraqitet si disiplinė qė sot e do kohė dhe tė arrijė t'i mbulojė gjerė dhe thellė problemet gjuhėsore qė ka shqipja, siē janė:identiteti social i folėsit; identiteti social i dėgjuesit nė procesin e komunikimit; mjedisi shoqėror nė tė cilin flitet; analiza sinkronike dhe diakronike e dialekteve sociale; vlerėsimet e ndryshme sociale qė folėsit japin pėr sjelljen gjuhėsore; entiteti i variacionit gjuhėsor; mundėsitė e zbatimit tė kėrkimit sociolinguistik; zhvillimi i sociolinguistikės nė gjuhėsinė shqiptare etj.
Fjalėt kyēe: Sociolinguistika- gjendja, perspektiva, studimet mikro dhe makro-sociolinguistike
KĖRKIMET LEKSIKOGRAFIKE NĖ MAL TĖ ZI
Prof. dr. Abdullah Zymberi
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Edukimit
GJENDJA E KĖRKIMEVE ONOMASTIKE NĖ LUGINĖN E PRESHEVĖS E TĖ BUJANOCIT
Prof. as. dr. Bahtijar Kryeziu
Fakulteti i Edukimit
Universiteti i Prishtinės
Lugina e Preshevės ose Kosova Lindore, siē e quajnė shqiptarėt sidomos kohėt e fundit, tė cilin territor serbet e njohin si Juna Srbija (Serbia Jugore), herė-herė edhe si Preevska dolina (Lugina e Preshevės) e tani si revansh ndaj emėrtimit tė shqiptarėve Kosova Lindore edhe si Jug centralne Srbije (Jugu i Serbisė Qendrore) pėrfshin tri komuna: Preshevėn, Bujanocin dhe Medvegjėn. Duke pasur parasysh distancėn gjeografike dhe ndarjen fizike tė komunės sė Medvegjės nga ajo e Bujanocit dhe e Preshevės, ne nė vėshtrimin tonė do tė marrim vetėm nė gjendjen e kėrkimeve onomastike nė territorin e Preshevės e tė Bujanocit.
Territori i komunės sė Preshevės dhe i komunės sė Bujanocit pėrfshin rreth 725 kilometra katrorė. Nė anėn perėndimore kufizohet me Republikėn e Maqedonisė, ndėrsa pjesa jugore e tij shtrihet pėrgjatė vijės administrative qė e ndan nga Kosova. Ndėrkaq nė anėn lindore dhe nė atė veriore ky territory kufizohet me komunat e RS-sė (Pēinjin pėrkatėsisht Vranjėn). Pjesa mė e madhe e kėtij territori ėshtė i banuar me popullatė shqiptare. Sipas regjistrimit tė vitit 2002 tė Republikės sė Serbisė (tė cilin regjistrim shqiptarėt e kanė bojkotuar) thuhet se nė kėtė territor jetojnė 54779 ose 77,5% shqiptarė dhe 17766 ose 24,5% serbė.
Kjo zonė ka njė lėndė onomastike tė pasur dhe mjaft tė larmishme. Ndonėse ekziston edhe elementi alogjen turk, sllav, grek, latin, arumun, prapėseprapė elementi shqiptar mbizotėron, sidomos nė mikrotoponimi, si dėshmi e pranisė sė shqiptarėve nė kėtė anė qė nga antikiteti e deri mė sot, pavarėsisht nga pohimet e disa dijetarėve sllavo-maqedonas tė cilėt shqiptarėt i shohin nė kėto troje vetėm nga shek. XVII e XVIII.
Fjalėt ēelės: Lugina Preshevės: Preshava, Bujanoci, Medvegja, Kosova, Serbia, onomastika, elementi shqiptar.
QARKU ETIMOLOGJIK
Prof. Dr. Shefki Sejdiu
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Filologjisė
Prishtinė
Qarku etimologjik pėrfshinė njė varg problemesh qė janė tė pranishėm dhe vazhdojnė tė dalin nė fushė tė etimologjisė edhe tė gjuhės shqipe.
Skema, si formė abstrakte, paraqet njė mikro-univers entitetesh sistemore, strukturore, relacionale, fenomenologjike, kognitive, intelektuale, psikologjike, psikologjiko-logjike, preferenciale, evidencuese, njė rrjetė tė tėrė aportesh e lidhjesh kontekstuale (hapėsinore, kohore, historike, kulturore, komunikuese gjuhėsore, gjenetike, tipologjike, shtresimore).
Nė tė mund tė hetohen e vėrehen procese motivimi e rimotivimi, impulsivi, observimi, perceptimi, seleksionimi, konceptualizimi e rikonceptualizimi, kodifikimi e dekodifikimi, transmisioni e evolimi...
Gjatė formimit tė fjalės, shenjės gjuhėsore, pėrkatėsisht leksemės, vėrehen dukuri zhvillimore, evolutive, shtresimi, substituimi, ngatėrrimi e asociacioni etimologjik, kryqėzime formale e semantike, shtrirje apo ngushtime kuptimore dhe asociacione e anologji tė ndryshme etimologjike. Vėrehen ndėrveprime infra dhe inter sistemore, strukturore e strukturimi, ndėrtimi e rikonstruktimi, segmentimi, analizimi e interpretimi, veprime konflikti homonimik, rimotivimi e paronimie; pastaj vėrehen bėrthama sistemesh, fushash, dimensionesh e shkallėsh tė ndryshme.
Skema shpreh, nė mėnyrė tė qartė, aspekte ēasjesh, metodash e kriteresh, parimesh relevante (kompatibiliteti a inkompatibiliteti, kronologjie (...) dhe raportesh natyrore e shkallė inter-bėrthamore, inter e infra sistemore e subsistemore e strukturore, kategoriale, raportesh formale e kuptimore, logjike kundėrvėnėse e pandani, inkluzioni e hiponimie, raporte intra dhe interdisiplinare, kontinuiteti, diskontinuiteti etj.
Fjalėt ēelės: mikro-universi, entitetet sistemore, strukturore, relacionale, fenomenologjike, kognitive, intelektuale, psikologjike, psikologjiko-logjike, preferenciale, evidencuese; procese motivimi e rimotivimi, impulsivi, observimi, perceptimi, seleksionimi, konceptualizimi e rikonceptualizimi, kodifikimi e dekodifikimi, transmisioni e evolimi.
ĒĖSHTJE AKTUALE TĖ VLERĖSIMIT DHE TĖ RIVLERĖSIMIT TĖ LETĖRSISĖ SHQIPTARE
Prof. dr. Isak Shema
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Filologjisė
Prshtinė
NJE PROJEKT ME INTERES PER ALBANOLOGJINE NE UNIVERSITETIN E HARVARDIT
Prof. dr. Zymer Neziri
Instituti Albanologjik i Prishtinės
zneziri@hotmail.com
Interesimi pėr epikėn gojore tė shqiptarėve nė Universitetin e Harvardit fillon nė vitet '30 tė shek. tė kaluar. Prin M. Parry me projektin e vitit 1933 pėr mbledhjen e poezisė gojore tė Ballkanit Perėndimor. Nė realizimin e tij ndihmoi A. Lord, nė vitet 1934-1935. Kėto materiale ruhen nė Koleksionin e M. Harryt nė Harvard. Ai ėshtė ndėr koleksionet mė tė mėdha tė kėti lloji nė botė. Ato janė nė boshnjakisht, kroatisht, shqip e serbisht. Lahutarėt e dalluar janė shqiptarė nga Sanxhaku i Pazarit. Mė i njohuri ishte Salih Uglla, qė kėndonte shqip e boshnjakisht. Ai konsiderohet ndėr Homerėt e fundit nė Evropė bashkė me Avdullah Zenelin e Obrovit tė Bjellopoles. Qė tė dy nė literaturė janė tė njohur me emrat Sali Uglanin dhe Avdo Mešedovię. Pas vdekjes sė M. Parryt mė 1935, A. Lord vazhdoi punėn nė Shqipėrinė e Veriut, mė 1937. Mblodhi kryesisht kėngė tė kreshnikėve, qė kanė rreth 20 mijė vargje. Kėngėt janė shėnuar nga lahutarė shqiptarė tė dy besimeve. Ndėr ta ishin tė njohur: Ali Meta (Rr. i Dukagjinit), Ri¬zė Zymeri (Rugovė), Adem Brahimi (Plavė e Guci), Alush Alia (Krasniqe), Shaban Kadria (Gash), Ukshin Ismajli (Bytyē), Mark Miri (Kelmend), Nikė Toma (Shkrel), Gjokė Pjetri (Kastrat), Gjergj Pllumbi (Shalė), Sokol Martini (Mėrtur) etj. Ky koleksion i A.Lordit ėshtė mė i madhi i kėtij lloji i mbledhur nga njė i huaj. Ai ka vlera tė mėdha etnokulturore kombėtare dhe botėrore. Nė periudhėn 2003-2007 u pėrgatit pėr shtyp njė vėllim i kėngėve tė pėrzgjedhura nga ky koleksion. Kėngėt do tė botohen shqip dhe anglisht. Ai do tė ketė tri parathėnie (John Kolsti, Nicola Scaldaferri, Zymer Neziri) dhe ėshtė i pari i kėtij lloji nė botimet e Harvardit.
Profesorėt amerikanė M. Parry dhe A. Lord janė tė rėndėsishėm edhe pėr hapjen e perspektivės sė studimeve nė Harvard pėr epikėn e shqiptarėve, sidomos pėr Eposin e Kreshnikėve.
Fjalėt ēelės: Epika gojore, Universiteti i Harvardit, M. Parry, A. Lord, S. Uglla, A. Zeneli, Shqipėria e Veriut, lahutarė shqiptarė, etnokultura, Eposi i Kreshnikėve.
PROBLEME TE HARTIMIT TE FJALORĖVE TERMINOLOGJIKE NĖ GJUHEN SHQIPE
Agron Duro - Vilma Proko
Qendra Enciklopedike
Tiranė
KATALOGJIZIMI I PROZES POPULLORE SHQIPTARE-MES NEVOJES DHE MUNDESISE SE HARTIMIT TE TIJ
Mr. Izaim Murtezani
Shkup
ZHVILLIMI I DIJEVE TE REJA-DOMOSDOSHMERI E MODERNIZIMIT TE ALBANISTIKES
Prof. as. dr. Hasan Mujaj
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Edukimit
Nė kėtė kumtesė do tė flitet pėr mbėhinė dhė pėr rėndėsinė qė kanė dijet e reja filologjikė si p.sh. Gjuhėsia e tekstit, Semiotika, Pragmatika, Psikolinguistika etj., pėr studimet e avancuara nė shkencat albanologjike. Kėto shkenca, nė hulumtimet e gjuhėsisė amerikane dhe evropiane, janė shumė tė zhvilluara dhe, nė kėto dije, pėrditė bėhen kėrkime tė reja, kurse nė gjurmimet albanologjike ėshtė bėrė shumė pak nė kėtė pikėpamje. Kėrkimi ynė do tė pėrqėndrohet nė dy-tri probleme tė pastudiuara dėri mė sot nga fusha e Gjuhėsisė sė tekstit.
Fjalėt ēelės: filologji, gjuhėsia e tekstit, semiotika, pragmatika, psikolinguistika, shkencat albanologjike, gjuhėsi amerikane dhe evropiane.
SEANCA E DYTĖ
16. 08. 2007
Drejtuesit e seancės: Mentor Quku, Hamit Xhaferi, Ali Caka
GJENDJA E STUDIMEVE MJEDOLOGJIKE SOT
Mentor Quku
Shkodėr
mentorquku@yahoo.com
U deshėn tė kalonin 70 vjet nga vdekja e magjistarit tė tingujve tė gjuhės shqipe, Dom Ndre Mjeda, qė mė nė fund tė organizohej njė veprimtari shkencore me karakter solemn, kushtuar veprės letrare dhe gjuhėsore tė tij. Kjo ėshtė sa optimiste aq edhe tragjike. Para 20 vjetėve, Idriz Ajeti, nė fjalėn pėrmbyllėse tė Seminarit XII Ndėrkombėtar pėr Gjuhėn, Letėrsinė dhe Kulturėn Shqiptare, (1986, Prishtinė) nėnvizonte i dėshpėruar se vepra letrare dhe gjuhėsore e Ndre Mjedės u vėshtrua nga disa anė tė saj, por jo sa e donte puna dhe sa e meritonte kjo figurė e shquar e kulturės shqiptare. Mė pas u bėnė edhe tre veprimtari tė tjera, kushtuar Mjedės, por qė nuk e ndryshuan gjendjen e pėrgjithshme, njėra nė New York (1987), tjetra nė Shkodėr (1996) dhe sė fundi nė Napoli (2001). Tė tėra kėto veprimtari patėn vlerat e veta, por nuk arritėn tė tėrhiqnin mendimin shkencor nė masėn qė e meritonte jeta dhe vepra e Mjedės. Emri i Mjedės ishte i lidhur sa me njė neglizhencė aq edhe me njė interesim tė madh, sa me debate aq edhe me thashetheme, sa me dishepuj aq edhe me kundėrshtarė: Kemi tė bėjmė me njė njeri qė zotėronte energji tė pashterrshme, qė gjithė jetėn luftoi pėr lirinė e tij, pėr lirinė e atdheut, si dhe pėr lirinė e tėrė njerėzve tė globit, kemi tė bėjmė me njė artist gjenial, me njė shkencėtar tė pėrmasave botėrore, i cili tejkaloi shekullin e vet, i cili nuk arriti ta kuptonte. Pra, kam kėnaqėsinė dhe privilegjin pėr tė pėrshėndetur punimet e kėsaj konference shkencore organizuar nga Instituti Alb-Shkenca, sė bashku me ligjėruesit e kumtuesit pjesėmarrės.
Fjalėt ēelės: Ndre Mjeda, vepra, Idriz Ajeti, Nju Jorku, Shkodra, Napoli, Prishtina, shkencėtar i pėrmasave botėrore, artisti gjenial.
MJEDA NDĖR LIRIKĖT E MĖDHENJ TĖ LETĖRSISĖ SONĖ
Prof. dr. Hamit Xhaferi
Universiteti i Evropės Juglindore
Tetovė
Ndre Mjeda ėshtė atdhedashėsi gojėmbėl, vjershėtori dhe njėri prej personaliteteve mė tė shquara tė Rilindjes sonė Kombėtare. Duke qenė romantik nė qenėsi, me vizionin e tij shkoi njė hap mėtej drejt realizmit. Kishte parime, rregulla dhe detyrime tė larta dhe dėshmoi aftėsi dhe prirje vjershėtori. Kėto ideale ishin pėr Mjedėn vrulle shkėlqimi qė e brumosėn zotėsinė e tij poetike. Ai hyri kėshtu nė letėrsinė tonė si vjershėtor i dalluar, pėr tė qenė kryesisht si i tillė.
Poema zėmadhe romantike "Vaji i bylbylit", njė elegji qė ėshtė njėherazi edhe psalm mbėshtetjeje premtuese, qė pasqyron gjendjen e brendshme shpirtėrore tė personazheve tė saj. Frymėzimet dhe vramendjet Mjeda i jep nė mėnyra tė kursyera dhe me prirje tė rallė. Megjithėse poema mbulohet me tisin e hollė tė dėshpėrimit dhe mallėngjimit, e qartė pėr moshėn dhe pėr gjendjen shpirtėrore nė tė cilėn u shkrua. Pėrmbyllja e saj ėshtė plotėsisht optimiste. Mallėngjimi i "Vajit tė bylbylit" ėshtė krejt lirik dhe ecuria e rrjedhės bėhet pėrmes njė simboli qė ėshtė tjetėrsuar nė vuajtje e mendime fisnike, qėndrese e durimi, qė shfaqet mė sė miri me anė tė ngjashmėrisė me mjedisin nė tė cilin rron nė fortunė e stuhi. Poemthi ka njė temė tė pėrcaktuar nė trajtė lirike, riskun e shkruar tė njė mėmėdhetari shqiptar tė degdisur. Vjershėtorit ia thotė mendja se ky mund tė kishte qenė edhe risku i baftit tė tij. Mirėpo, poeti nuk ndenji nė rrjedhėn e natyrshme tė tė dhėnave burimore jetėsore, ai arriti ta pėrfshijė kėtė e t'i japė vlerė bashkėkohėsie. Lirizmi dhe epizmi kėtu zbrazėn nė formė dhe trajtė bashkėtingėllimi. Larmia nė vargje dhe strofa mishėron gjendjen e natyres shpirtėrore tė shqetėsuar tė heroit kryesor. Poemthi pėrfundon me njė ndjenjė tė lartė fisnikėrie dhe besimi: heroi nuk pendohet pėr rrugėn e zgjedhur, po ėshtė ballėlart, se martirizohet pėr hir tė vatanit.
Midis lirikave tė ndryshme tė parashikuara ose jo nė pėrmbledhjen "Juvenilja" ka njė cikėl poezish me tė cilat vjershėtori pėrcjell traditėn e Rilindjes, ku himnizon hijeshitė dhe nurin e mėmėdheut ("Malli pėr atdhe", "Mikut tem Pal Moretti"), duke i kėnduar gjuhės si mėnyrė ndėrgjegjėsimi i vetėdijes kombėtare ("Gjuha shqipe"), ku i kushton njė kujdes tė jashtėzakonshėm problemit qenėsor tė luftės pėr pavarėsi, qė ishte lidhja dhe uniteti i bashkėkombasve ("Bashkonju", "Shqypes arbnore").
Fjalėt ēelės: Personaliteti i shquar, romantik nė qenėsi, vjershėtor i dalluar, dėshprimi, mallėngjimi, simboli, qėndresa, durimi, lirizmi, epizmi, martirizimi, vatani.
REFLEKSIONE MBI POEMĖN ANDRRA E JETĖS TĖ NDRE MJEDĖS
Skender Drini
Shkodėr
Njė poet si Mjeda nuk mund tė meritojė vetėm njė vėmendje kronologjike dhe tė kujtohet apo tė merret nėpėr duar vetėm nė datat kalendarike tė shėnuara me tė kuqe. Po ashtu, ai nuk mund tė konsiderohet i shterruar nė hapėsirėn e njė shekulli, sepse shumėkush ėshtė marrė me tė. Bindesh pėr sa mė sipėr duke lexuar parathėnien e Anton Berishės, qė i prin njė botimi autentik tė poemės Andrra e jetės. Kjo parathėnie meriton vėmendje pėr seriozitetin e argumentave tė pėrdorura nga autori, pėr njė thyerje tė njėfarė tabuje tė analizave standarde mbi Mjedėn dhe nė mėnyrė mė tė veēantė pėr raportin nė mes tė reales dhe joreales nė veprėn Andrra e jetės. Kjo poemė tė huton disa herė duke menduar qė i pėrket njė brezi krijuesish romantikė, por nga ana tjetėr tė huton dhe tė shkakton dilema se nuk mund ta vendosish me njė siguri absolute nė njė prehėr romantik. Kjo jo vetėm si njė mirazh artistik tė shkaktuar nga magjia artistike e penės sė Mjedės, por edhe pėr faktin e mospėrputhjes sė realitetit me shkollėn artistike mbizotėruese, me metodėn artistike tė kohės. Ėshtė e pamundur tė gjendet njė thėrmi sentimentaliste te Mjeda, siē ėshtė e pamundur tė gjesh elemente tė poezisė pastorale tradicionale mjaft nė vogė pėr kohėn. Mjeda mund tė jetė njė nga njohėsit mė tė thellė tė letėrsisė latine dhe nė mėnyrė tė veēantė tė Virgjilit, po vepra e tij nuk ka asnjė reminishencė bukolike, gjė nga e cila nuk ka shpėtuar dot Naimi. Kjo ėshtė shprehja mė bindėse e njė autoriteti tė madh origjinal, qė nuk mund tė rimorkohet as nga asnjė lloj gjenialiteti i kaluar. Tė krijohet pėrshtypja se Mjeda e ka tė gatshme dhe tė pėrcaktuar metodėn apo shkollėn letrare qė do tė pėrdori me gjinitė e mėdha tė poezisė, lirikėn dhe epikėn. Kėshtu Andrrėn e jetės ai do ta trajtojė si njė neoromantik (besoj tė mos dalim shumė jashtė orbitės mjediane me kėtė emėrtim), ndėrsa Lissus, Scodra dhe Liria, pra epikėn do ta trajtojė si njė klasik.
Fjalėt ēelės: Mjeda, Anton Berisha, botim autentik, prehėr romantik, magjia artistike, metoda artistike, poezia pastorale, letėrsia latine, Virgjili, Naimi, metoda, neoromantik.
VEĒORI LEKSIKO-FRAZEOSTILISTIKE NĖ POEMAT MJEDIANE, ME THEKS TĖ VEĒANTĖ NĖ ANDRRĖN E JETĖS
Prof. as. dr. Zenun Gjocaj
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Edukimit
Pikėvėshtrimet kryesore: rrethanat psiko-sociale tė natyrės objektive, subjektive e poetike, si reflekse tė motivimit poetik; prirja, natyra dhe karakteri i poetit nė thellėsinė e poetikės mendimtare; analizė kontekstuale e simbolikės leksiko-frazeologjike e semantike, p.sh.
ku qeshet kopshti, idhnim mos mba! (Vaji i bylbylit); roli leksiko-frazeostilistik nė ndėrtimin e strukturės tematike e kompozicionale tė poemave, me theks tė vaēantė nė Andrra e jetės; ekonomizimi i shprehėsisė gjuhėsore nė dobi tė zgjerimit dhe tė thellimit semantik, metaforės, pėrgjithėsisht tė figurshmėrisė, me vlerė tė pėrhershme, universale, si pjesė organike e subjektives, objektives dhe poetikės. P.sh. Nuk ishte begu: nen dielli tvaltė/veē dy dallėndysha bajshin do baltė
; thellėsia refleksive e semantike e mjeteve leksikore shprehėse si figura poetike. P.sh. Veē prej plehit gjel kokoti
/ ka mu gjegjė se a tui ndėrrue moti, / se a tui ēue nji tjetrė erė (AJ; (dis)harmonia krahasore e subjektives sė poetit, metaforės jetėsore dhe natyrės. P.sh. Mbas borės blerimi del
Bijn poshtė t neltit / i vogli ēohet
(VB); Ja lyp mordės nankime tveta/poe mizorja nuk ja jep (AJ); pesha leksiko-semantike e fjalės dhe e togfjalėshit nė shėrbim tė stilit, sidomos metaforės. P.sh. Me dijt hyjt me bisedue / me pas sy qi me derdh lot / vajit tand ju kishin prue / tkishin kja pėr jete mot (VB); Fjala togfjalėshi frazeologjik - figura si mjete tė shprehjes psiko-socio-linguistike e leksiko-semantike tė botės sė brendshme tė poetit, personazheve dhe filozofisė jetėsore nė raport me dialektikėn me gjithė kontrastet e saj. Pėrgjithėsisht, pėrpjekje pėr njė analizė tė elementeve kyēe leksiko-semantike e stilistike tė shikuara nė gjerėsi e thellėsi nė raport me realitetin dhe subjektiven e poetit dhe tė personazheve tė paraqitur prej tij nė dritėn e studimeve bashkėkohore tė organizimit semantostilistik.
Fjalėt ēelės: rrethanat psiko-sociale, motivimi poetik, poetika mendimtare, analiza kontekstuale, simbolika leksiko-frazeologjike e semantike, struktura tematike e kompozicionale, thellimi semantik, metafora, subjektivja, objektivja, poetika, thellėsia refleksive, figura poetike, metafora jetėsore, togfjalėshi, stili, filozofia jetėsore, organizimi demantostilistik.
HARMONIA NĖ POEMĖN "ANDRRA E JETĖS" TĖ D. NDRE MJEDĖS
Dr. Kristaq Jorgo
Instituti i Gjuheise dhe Letėrsisė
Tiranė
kristjorgo@yahoo.com
MBI ORIGJINALITETIN E MENDIMIT KRITIK TE NDRE MJEDĖS
On the Originality of the Critical Thought of Ndre Mjeda
Mr. sc. Myrvete Dreshaj- Baliu
Universiteti i Prishtinės
Fakulteti i Edukimit
Myrvete_dreshaj_baliu@yahoo.com
Pėrmasa e origjinalitetit tė mendimit kritik dhe estetik tė Ndre Mjedės ėshtė me interes pėr studimet historiko-letrare. Studimet e tij nė kėtė fushė deri mė tashti janė vlerėsuar si kontribut origjinal i tij, ndėrsa nė kėrkimet krahasuese dhe historike-letrare tė Jup Kastratit luhatet autorėsia e kėtyre studimeve. Kastrati thekson se konceptet teoriko-estetike kėtu dėshmojnė njė pėrvojė tė kundėrt me atė qė kishte ndjekur Mjeda nė krijimtarinė e tij letrare. Nė trashėgiminė e tij historiko-letare Mjeda ka lėnė edhe disa tekste tė kritikės letrare dhe tė mendimit teoriko-letarar pėr poezinė dhe pėr artet pėrgjithėsisht: Ernest Koliqi, Poetėt e mėdhej tItalisė, Vorret e Ugo Foscolo-s, Pėrmbi poezi pėrgjithėsisht: Natyra e poezis, tė shprehunit poetik tė bukuris, shėllimi i poezisė. Nė dy artikujt e parė Mjeda merrej me ēėshtje nga mė tė veēantat: tė artit tė pėrkthimit, sidomos tė pėrkthimit tė veprave tė mėdha artistike, tė metodės sė pėrkthimit, tė rėndėsisė sė pėrkthimit, sidomos tė autorėve dhe veprave tė mėdha tė letėrsisė antike greko-romake. Duke iu referuar shembujve tė shumtė, e nė veēanti tė pėrkthimit nė letėrsinė italiane, Mjeda vlerėsonte format dhe zejen e vėshtirė tė pėrkthimit, sidomos tė letėrsisė artistike. E shikuar nga kėndi i tipologjisė sė koncepteve tė Mjedės pėr artin letrar, mendimet e tij pėr pėrkthimin, brenda kėtyre teksteve dhe sidomos tė tekstit pėr poetėt e mėdhenjė italin, do tė duhej tė zinin kryet e vendit nė antologjitė e mendimit kritik dhe estetik dhe nė vendin e kėtyre parimeve nė historinė e letėrsisė shqipe.
Fjalėt ēelės: Pėrmasa e origjinalitetit, mendimi kritik dhe estetik, Ndre Mjeda, kėrkimet krahasuese, Jup Kastrati, konceptet teoriko-estetike, krijimtaria letrare, Ernest Koliqi, poetėt e Italisė, Ugo Foscolo, metoda e pėrkthimit, rėndėsia e pėrkthimit, letėrsia antike greko-romake, letėrsia italiane, tipologjia e koncepteve, mendimi kritik dhe estetik, historia e letėrsisė shqipe.
KONKORDANCAT DHE FJALĖT-ĒELĖS TĖ POEZISĖ SĖ NDRE MJEDĖS
(Concordances and key-words in the poetry of Ndre Mjeda)
Nebi Caka*, Ali Caka**
* Fakulteti i Inxhinierisė Elektrike dhe Kompjuterike, Universiteti i Prishtinės, Prishtinė
** Fakulteti i Filologjisė, Universiteti i Prishtinės, Prishtinė
Email: nebi.caka@fiek.uni-pr.edu
Edhe pse kanė kaluar 50 vjet nga konkordancat e para tė nxjerra me anė tė kompjuterit, konkordancat kompjuterike ende konsiderohen si njė mjet i rėndėsishėm nė shumė kėrkime shkencore. Mundėsia qė mė lehtė se kurrė tė kemi nė dispozicion njė numėr tė madh tekstesh nė formė elektronike e ka riaktualizuar pėrdorimin e konkordancave kompjuterike, sidomos pėr analizėn dhe studimin e korpuseve tekstore tė ndryshme dhe tė veprave tė autorėve tė ndryshėm. Nė kėtė aspekt, rėndėsi tė posaēme paraqesin veprat letrare tė autorėve tė njohur. Njėri ndėr ta, pėr ne shqiptarėt, pa mėdyshje, ėshtė edhe poeti Ndre Mjeda.
Ky punim pėr temė ka analizėn leksikore-stilistike tė poezisė sė Ndre Mjedės me anė tė metodave tė gjuhėsisė kompjuterike. Pėr kėtė qėllim ėshtė pėrdorur njė program kompjuterik, i njohur si konkordancer, i cili na ka mundėsuar tė nxjerrim jo vetėm fjalėsin e fjalėve tė pėrdorura nė vjershat e Mjedės, por edhe konkordancat e tipit fjalėt-ēelės nė kontekst (KWIC) nė to. Nė bazė tė dendurisė sė paraqitjes sė fjalėve tė pėrdorura nė vjershat e marra nė shqyrtim (e janė marrė pėr shqyrtim tė gjitha vjershat e botuara tė Mjedės) dhe tė pėrndarjes sė tyre nėpėr vjersha dhe nė bazė tė konkordancave KWIC, ėshtė nxjerrė njė listė fjalėsh-ēelės, tė cilat, sipas mendimit tonė, mund tė merren si fjalė-ēelės tė tėrė poezisė sė tij.
Fjalėt ēelės: konkordancat kompjuterike, tekste nė formė elektronike, analiza, korpuset teksture, Ndre Mjeda, analiza leksikore-stilistike, poezia, metodat e gjuhėsisė kompjuterike, konkordancer, KWIC.
FIGURSHMĖRIA E POEMĖS VAJI I BYLBYLIT, NĖ RELACION ME KODIN TEMATIK
Flamur Maloku
Prishtinė
flamurmaloku@hotmail.com
Kėtu do tė kėrkohet figurshmėria tekstore, e cila rikthehet nė status tė idesė. Rikthimi, te statusi i idesė, natyrisht kėrkon edhe analizėn tematike, kompozicionale tė ndėrtimit. Prandj, analizimi do tė jetė me shumė nė aspektin teorik-kritik, ēdo herė duke pasur parasysh ēėshtjet tė cilat u ceken me lartė.
Fjalėt ēelės: figurshmėria tekstore, statusi i idesė, rikthimi, analiza tematike, kompozicioni i ndėrtimit, aspekti teorik-kritik.
ESTETIKA E TRAGJIKES NĖ VEPRĖN E NDRE MJEDĖS
Afrim a. Rexhepi
Universiteti i Shkupit
Shkup
aa_redzepi@yahoo.com
ĒĖSHTJE TĖ ZHANRIT DHE ESTETIKĖS NĖ POEZITĖ E NDRE MJEDJES
Adil Olluri
Prishtinė
Sa herė qė pėrpiqemi ta definojmė zhanrin e njė teksti a vepre letrare, gjithherė duhet ta kemi parasysh faktin se zhanri nuk ėshtė kategori abstrakte, por njė kategori konkrete qė definohet permes analizimit tė strukturės, principit tė shkrimit dhe tematikės sė njė vepre a teksti letrar. Pėrmes kėtij analizimi ai bėhet pjesė e njė lloji tė caktuar tekstesh, qė janė tė dallueshme prej llojeve tė tjera. Pra, zhanri nėnkupton llojin e njė teksti a vepre letrare. Nga ky kėnd sot do ti shohim krijimet poetike tė Ndre Mjedjes, duke pasur pėr bazė, referencė kryesore pėrmbledhjen Juvenlija (Rilindja, Prishtinė,1990). Nė kėtė pėrmbledhje poetike tė tij ndėr zhanret kryesore qė mund ti hasim janė poema, poemthi, soneti, lirika nacionale, pėrkushtuese, lirika sociale, lirika e peisazhit etj. E mbi kėtė tipologjizim mund tė shtojmė se kėto krijime janė nė esencė krijime lirike, e dihet mirėfilli se lirizmi ėshtė esencė e romantizmit, e nga kjo anė mund tė thhemi se nė thelb Mjedja ėshtė lirik, madje lirik i llojit tė veēantė.
Fjalėt ēelės: zhanri, vepra letrare, kategoria abstrakte, kategoria konkrete, analizima e strukturės, teksti letrar, Ndre Mjeda, Juvenlija zhanret kryesore, poema, poemthi, soneti, lirika nacionale, pėrkushtuese, lirika sociale, lirika e peizazhit, tipologjizimi, lirik i llojit tė veēantė.
BOTIMET E NDRE MJEDĖS NĖ KOSOVĖ
Mr. Tahir FONIQI
Biblioteka Kombėtare dhe Universitare e Kosovės
Prishtrinė
Poeti Ndre Mjeda (haset edhe me mbiemrin Mjedja e Miedia) ( l866-l937 ) ėshtė njėri prej romantikėve tanė mė tė shquar.Takimi me veprėn poetike tė kėtij poeti nė Kosovė, sa dihet, ndodh mė l948 pėrmes poezisė Bylbyli nė pranverė, botuar nė njė tekst shkollor pėr nevojat e shkollarėve fillestarė tė Kosovės. Bėhet fjalė pėr katėr strofat e para, 12 vargje, tė poemės sė parė tė Ndre Medės Vaji i bylbylit, shkruar mė l887. Poezia fillon me vargun: Po shkrihet bora e pėrfundon me atė Po e gzon gjith kend. Ndryshe, Ndre Mjeda nė Kosovė njihet edhe mė herėt pėrmes teksteve shkollore. Kėshtu ai, bashkė me Anton Xanonin, kanė pėrgatitur tekstin shkollor Kėndime pėr shkollė tė para tė Shqypniės, qė ėshtė pėrdorur nė disa shkolla fillore nė Kosovė rreth vitit l9l8. Shikuar nė vėshtrimin bibliografik, gjatė periudhės nė shqyrtim 1948-shtator 2OO6, nė Kosovė janė botuar mbi 12O njėsi bibliografike tė Ndre Mjedės e pėr Ndre Mjedėn: libra, poezi e fragmente poezish e poemash dhe shkrime kritike e tė tjera pėr veprėn letrare tė Ndre Mjedės.
Fjalėt ēelės: Ndre Mjeda romantikėt, Kosova, tekstet shkollore Anton Xanonin, Shqypnisė, bibliografia.
SEANCA E TRETĖ
16. 8. 2007
Kryesia e punės: Emin Kabashi, Shpresa Hoxha, Fotaq Andrea, Ali Jashari
ASPEKTE TĖ MITIKES DHE MISTIKES NĖ ETNINĖ SHQIPTARE
(Elemente tė ballafaqimit dhe dialogut tė pėrpjekjeve historiko-fonologjike dhe mitiko-semantike mbi origjinėn dhe zhvillimin e gjuhės shqipe)
Aspects of mythical and mystical in Albanian ethnicity, elements of confrontation and dialogue of historic-phonologic and mythical-semantic in the different theoretical conjectures on the origin and development of Albanian languag
Lluka Qafoku
Specialist i informacionit shkencor, pėrkthyes
Tiranė
lluka_qafoku@yahoo.com
The paper attracts the attention to different aspects of some main Albanian legends and folk songs and their primordial authenticity and originality, as well as their inherent inseparability from the generative hidden semantic paradigms of Albanian language. The parallelism of the above paradigms and symbols with the Hebrew tradition has been highlighted.
The present state of affairs in the studies on the origin and place of Albanian language in relation with other languages, and mainly with its Indo European family members, is discussed in detail both diachronically and synchronically in the view of recent statistical and genetic findings in studies on the common ancestor, especially that of eastern Anatolia. The different views of Albanian renowned researchers are discussed in brief, but trying to overcome conflicts and to show ways out of them towards a synthetic approach. Views of Ēabej and Riza are confronted with those of more unscientific approaches of Aristidh Kolja and Petro Zheji, trying to shed some light in a possible theoretical synthesis, and also suggest new horizons for present and future archeological projects. The necessity of a concerted effort in national scale in this direction, both because of background recent developments in American linguistics of Noam Chomsky and especially Martin Bernal, and of the need to reestablish the connections to our lost history and tradition closely connected with the possible discoveries in the field, is of paramount importance for all Albanian nationals in our days, and Alb-shkenca, that has so far contributed, must push it to a new qualitative level. Different ways to fulfill it are presented.
KUMTIM PĖR PĖRDORIMIN E SHPREHJEVE TĖ HUAZUARA NĖ GJUHĖN SHQIPE DHE HARTIMIN E NJĖ FJALORI PĖR TO
Prof. dr. Ali Jashari
Universiteti Fan S.Noli,
Korēė
Gjuhėtari i madh zviceran, Ferdinand de Sossyr, ka thėnė se gjuha ėshtė si njė lumė qė rrjedh pashkėputur. E tillė ėshtė edhe gjuha jonė amtare. Ajo ka rrjedhur qysh nga arbėrit, ėshtė zhdėrvilluar dhe pasuruar ndėr shekuj, duke u mbrujtur me fjalėt dhe shprehjet mė tė bukura tė popullit dhe ka bėrė tė vetat pėrkryerjet e njerėzve mė tė shquar tė penės tė kombit tonė.
E, nė kėtė rrjedhė tė furishme, nuk ka mėnuar tė huajė edhe gjėra tė spikatura nga simotrat e saj, fjalė e shprehje tė bukura qė, me kalimin e kohės, nuk e ndiejnė veten keq nė shtratin e lumit tė shqipes. Ndėr ato qė kanė gjetur vend fort bukur nė mjedisin tonė gjuhėsor dhe kulturor janė edhe kalket, huazimet frazeologjike, fjalėt e urta dhe proverbat, si dhe thėnie tė njerėzve tė shquar (qė do ti pėrmbledhim nėn termin shprehje tė huazuara), tė cilat, shpesh, duke kaluar nga njė gjuhė nė tjetrėn, kanė mbetur anonime. Duke studiuar kėtė realitet gjuhėsor, shprehjet e huazuara nuk duhet tė vėshtrohen si mish i huaj nė trupin e shqipes, por pjesė e saj si gjuhė kulture, si shenjė e marrėdhėnieve tė ndėrsjellėta nė kulturat e popujve tė ndryshėm dhe si shprehje konkrete e pėrngritjes kulturore tė popullit shqiptar. Popujt, sot e gjithė kohėn, kanė pėrfituar nga kultura e njėri-tjetrit. Nė kėtė kuptim, hyrja dhe pėrdorimi i shprehjeve tė huazuara ėshtė njė dukuri qė haset nė tė gjithė kombet e zhvilluar. Edhe nė gjuhėn shqipe kjo ėshtė njė dukuri e vėnė re prej kohėsh. Kush ka lexuar letėrsinė dhe publicistikėn e paraēlirimit, nuk ka se si tė mos e ketė pikasur kėtė. Por, veēanėrisht vitet e fundit, si rrjedhojė e hapjes sė vendit tonė ndaj botės, falė edhe etjes sė madhe tė njerėzve tanė pėr tė mėsuar gjuhė tė tjera dhe pėr tė ditur sa mė shumė nga kultura botėrore, nė gjuhėn shqipe ka njė prurje tė madhe tė kėtyre shprehjeve.
Fjalėt ēelės: Ferdinand de Sossyr, gjuha, arbėri, fjalėt dhe shprehjet, kalket, huazimet frazeologjike, fjalėt e urta, proverbat, shprehje tė huazuara, shprehjet e huazuara gjuhė kulture, shprehjet e huazuara kultura botėrore. |
|
LETERSIA DHE LUFTA E UĒK-sė
(Probleme dhe mungesa)
Prof. dr. Emin Kabashi
ekabashi@hotmail.com
Instituti Albanologjik i Prishtinės
Prishtinė
Lufta e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės, duke krijuar shenjat e kujtesės historike, krijon rrafshin e mendėsisė sė krijimit tė shenjave kombėtare. Janė njė varg faktesh historike dhe shoqėrore, qė flasin pėr kėto shenja, por kėtu le tė veēohen: Lufta e UĒK-sė ka pėrmasė kombėtare nga fakti se pėrmbysi psikologjinė e robit pėr zgjidhjen e ēėshtjes shqiptare. E vuri atė nė shkallė tė zgjidhjes ndėrkombėtare si ēėshtje tė pazgjidhur, dhe kėsisoj ka krijuar mendėsi tė re, qė pėr fat tė keq nuk ishte deri tashti. Me kėtė luftė zunė tė bien iluzionet pėr vetėmjaftimin e gjysmave, qė ėshtė edhe njė shtresė e psikologjisė sė robit te shqiptarėt, tė cilėt as liria e krijuar pas Luftės sė UĒK-sė nuk i ka vetėdijėsuar plotėsisht pėr thellėsinė e hendekut qė ka krijuar ndarja shekullore e gjeografisė sė tyre, e tėrėsisė kombėtare, e kulturės dhe e konkurrencės sė mendimit shoqėror dhe politik shqiptar. As gjithė ato varre tė tė rėnėve nė fushėn e betejės, as varrezat masive nuk
mund tė mbyllin pėrnjėherė hendekun e ndarjes shekullore tė shqiptarėve. Qė nga koha e Rilindjes Kombėtare Shqiptare, shqiptarėt nuk kanė mendim politik kombėtar, andaj edhe janė iluzione ato qė i shtrojnė opinionit herė pas here, se veprojmė si njė faktorė i bashkuar. Lufta e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės ka pėrmbysur pėrmasėn e kohės sė rrjedhės historike tė shqiptarėve, ngase ka vėnė nė fillim tė rrugės zgjidhjes, ēėshtjen e tyre tė krijuar padrejtėsisht nga faktorė jashtė shqiptarė. Andaj, formulimi se shqiptarėt janė faktorė stabiliteti nė rajon, ėshtė njė formulim i politikės sė ditės, ngase vetė fakti i nxjerrjes sė ēėshtjes shqiptare nė pėrmasėn qė ka, dėshmon pėr anėn e kundėrt tė kėtij formulimi.
Lufta e UĒK-sė, duke krijuar shenjat historike, i mėson shqiptarėt se iluzionet pėr lirinė qė krijohet brenda njė dite, bien ndesh me kėrkesat qė ajo tė kultivohet vazhdimisht, tė rritet dhe tė njerizohet pėrherė, mė nė fund tė punohet qė ajo tė bėhet mendėsi kombėtare e shqiptarėve.Aktualisht ēėshtja shqiptare ėshtė brenda njė lėmshi politik, qė nuk ka pėrmasė historike, pėr arsyen e thjeshtė se lufta nė Kosovė i zhbėri gjithė planet e fqinjėve pėr mjaftueshmėrinė e gjysmave tė tėrėsisė sė gjeografisė kombėtare tė shqiptarėve.
Tė gjitha kėto kėrkesa qė vuri nė sofrėn e zgjidhjes lufta nė Kosovė, nuk bien ndesh me rrjedhėn e ecjes botėrore, as me pėrmasėn historike tė kėsaj ecjeje, pėrkundrazi kjo ecje merr kuptim vetėm pasi tė krijohet rrafshi i mendėsisė se ēėshtja shqiptare ėshtė njė dhe kėrkon vetėm njė zgjidhje: natyrshmėrinė e gjėllimit tė popujve dhe tė kombeve, andaj edhe tė popullit dhe tė kombit shqiptar.
Fjalėt ēelės: Lufta e Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės, shenjat e kujtesės historike, shenjat kombėtare, pėrmasa kombėtare, ēėshtja shqiptare, ndarja shekullore, tėrėsia kombėtare, varrezat masive, Rilindja Kombėtare Shqiptare, rrafshi i mendėsisė se ēėshtja.
RRETH IDENTITETIT TĖ GJINISĖ ASNJANĖSE NĖ SHQIPEN E SOTME
Dr. Nuhi Veselaj
Prishtinė
Punimi, pėrveē hyrjes e pėrfundimit, ka kėta krerė: Prania e asnjanėsve nė shqipen letrare dhe grupimi i tyre sipas mbaresės sė njėjėsit tė shquar; Asnjanėsit dhe dukuria e emėrzimit pandajshtesor tė pjesoreve; Nėnfushat semantike si veēori specifike e asnjanėsve nė shqipen letrare; Faktografi rreth shtrirjes sė asnjanėsve prejpjesorė nė shqipen e sotme; Vendi i asnjanėsve prejpjesorė nė kuadėr tė prejpjesorėve tė tjerė; Ēėshtje tė hapura dhe konstatime tė tjera rreth identitetit tė asnjanėsve tė nyjshėm. Punimi pėrmban tė dhėna e risime qė, me sa dimė, rreth kėsaj teme, nuk dalin tė vėrejtura as tė trajtuara nė hollėsi nė asnjėrin nga burimet pėrkatėse tė deritashme tė gjuhėsinė sonė.
Fjalėt ēelės: asnjanėsi, shqipja letrare, mbaresa e njėjėsit tė shquar, emėrzimi pandajshtesor i pjesoreve, nėnfushat semantike.
HUNDORĖSIA E ZANOREVE TĖ GEGĖRISHTES
VĖSHTRUAR NGA PIKĖPAMJA FONOLOGJIKE
Prof. dr. Asllan Hamiti
Departamenti i Gjuhės dhe i Letėrsisė Shqiptare
Universiteti Shėn Qirili e Metodi
Shkup
ahamiti@flf.ukim.edu.mk
Nė dialektologjinė shqiptare janė arritur rezultate tė lakmueshme. Janė pėrshkruar pothuajse tė gjitha tė folmet shqipe, janė hartuar punime pėrgjithėsuese si dhe janė botuar e ribotuar disa tekste universitare shumė tė vlefshme. Deri mė tani janė shkruar shumė monografi dialektore. Ēdonjėra nga to, duke marrė parasysh kohėn kur ėshtė shkruar, ka vlerė tė madhe. Megjithkėtė, njė numėr jo i vogėl monografish janė kopje e njėra-tjetrės. Fjala vjen, pothuajse pėr ēdo tė folme gege thuhet se ka zanore hundore, pa u saktėsuar se hundorėsia ėshtė e tipit fonetik apo fonologjik. Andaj, nga pėrshkrimet e deritashme dialektore vėshtirė se mund tė krijohet mozaiku i plotė i sistemit vokalik tė gegėrishtes, sepse pėr shumė tė folme tė dhėnat pėr vlerėn fonologjike tė gjatėsisė dhe tė hundorėsisė sė zanoreve janė tė pakta ose mungojnė fare, rrjedhimisht edhe nuk ėshtė pėrcaktuar me saktėsi inventari i fonemave pėr disa tė folme.
Dihet se brendapėrbrenda gegėrishtes dallimi fonologjik i zanoreve gojore me zanoret hundore nuk ėshtė dukuri e pėrgjithshme, sepse nėpėr tė folme ka larmi. Nė ndėrgjegjen e folėsve nuk ėshtė gjithnjė e qartė vlera e hundorėsisė. Kjo tregon se gegėrishtja nė ēėshtjen e hundorėsisė sė zanoreve gjendet nė njė fazė kalimtare: pjesa mė e madhe e tė folmeve tė nėndialektit verior gegė e ruan tipin fonologjik tė hundorėsisė, ndėrsa njė numėr i madh tė folmesh tė nėndialektit tė gegėrishtes jugore (veēmas tė folmet e skajshme lindore, prijnė ato tė Maqedonisė) kanė evoluar nė tipin fonetik tė hundorėsisė. Edhe atje ku ruhet dallimi fonologjik i mungesės pėrkundėr pranisė sė hundorėsisė sė zanoreve nė sajė tė traditės, vlera fonologjike po zbehet. Nė mjaft krahina tė Gegėrisė dallimi zanore gojore ~ zanore hundore ėshtė rrafshuar. Fjalėt janė kthyer nė homofone, duke ia lėnė kontekstit diferencimin e kuptimit. Tė arriturat teorike dhe praktike tė dialektologjisė shqiptare si dhe tė gjuhėsisė shqiptare e tė gjuhėsisė sė pėrgjithshme duhet zbatuar edhe nė pėrshkrimet dialektore.
Fjalėt ēelės: fonemė, zanore, hundorėsi, gjatėsi, kundėrvėnie, fonologjizim, defonologjizim
MUNGESA E NDJENJĖS SĖ FAJĖSISĖ KOLEKTIVE
OSE HISTORINĖ E SHKRUAN XHELATI
Prof. Agron Tufa
Fakulteti Histori-Filologji
Universiteti i Tiranės
agrontufa@hotmail.com
Tranzicioni postkomunist nė Shqipėri, edhe pas 17 vjetėsh, vazhdon tė thellojė njė ndėr krizat mė tė thella morale pozicionimin e saj pėrballė fajėsisė individuale dhe kolektive. Ajo ēfarė ka ngjarė pėrgjatė gjysmėshekulli nė diktaturėn komuniste i tejkalon edhe vitet mė tė egra tė terrorit stalinist.
Shoqėria shqiptare u gjend nė bankrot kulturor, ideologjik e politik dhe nuk qe nė gjendje ta bėnte kėtė analizė; ajo manifestoi njė ndėr tė metat e saj mė tė mėdha: mungesėn e vrarjes sė ndėrgjegjjes, mosnjohjen e fajėsisė, mosnjohjen e pėrgjegjėsisė, duke nėnshkruar dėnimin veēse tė vetvetes. Kėrkimi ynė na bėn tė shohim se xhelati nė vend qė tė pendohet, bėhet mė agresiv, i kėput tė gjitha hallkat me tė vėrtetėn dhe reflektimin mbi fajėsinė e tij. Sipas nesh problemi i fajėsisė ndaj krimeve shtetėrore tė diktaturės nuk mund tė quhet i shteruar, duke u kufizuar vetėm me njė retorikė tė thatė e tė sipėrfaqshme zyrtare. Qėllimi i kėtij punimi ėshtė nxjerrja nė pah e zhvillimeve tė periudhės sė diktaturės komuniste dhe periudhės postkomuniste, si dhe dhėnia e njė propozimi pėr intelektualėt shqiptarė, institucionet publike dhe shoqėrinė shqiptare pėr sjelljen pėrballė recidiveve komuniste dhe ruajtjen e higjenės morale tė vetes dhe brezave qė vijnė.
Fjalėt kyē: dekomunistizim, fajėsi kolektive, brerje ndėrgjegjeje, diktatura komuniste, tranzicioni postkomunist, higjiena morale
VEPRIMTARIA E DORA DISTRIAS
(Ēka u bė dhe ēka pritet tė bėhet)
Dr. Bahtie Gėrbeshi - Zylfiu
Biblioteka Kombėtare e Kosovės
Ndėr mendjet mė tė ndritura tė shekullit XIX, qė kontriboi nė zhvillimin e kulturės jo vetėm evropiane por edhe mė gjerė, ishte shkenctarja, shkrimtarja dhe publicistja e njohur rumune, me prejardhje shqiptare, Elena Gjika, (1828-1888) e njohur me pseudonimin Dora d'Istria.
Dora DIstria mėsimet fillestare i mori nė Bukuresht. Ajo, mė vonė, pati rastin qė tė edukohej nė qendrat mė tė njohura tė Europės, nė Vjenė, Dresden, Paris etj. Ajo pėrveē rumanishtes fliste dhe shkruante edhe italisht, anglisht, frengjisht, gjermanisht, rusisht, greqisht e latinisht. Pėrveē talentit pėr gjuhė, ajo u dallua edhe nė fushėn e artit. Radu Ionesku nė studimin e tij tė titulluar: O eleva uitata a Felice Schiavoni (Njė nxėnėse e harruar e Feliēe Schiavonit), i botuar nė vitin 1963, paraqet kontributin e Dora DIstrias nė fushėn e artit figurativ.
Disa prej veprave tė saj tė cilat kemi arritur qė ti gjejmė nė Bibliotekėn Nacionale tė Bukureshtit dhe nė Bibliotekėn Kombėtare tė Tiranės, janė: La vie monastique dans leglise orientale (1855), La Suisse Allemande et lascension du Monch (1856), Les femmes en Orient (1860), Excursions en Roumelie et en More (1863), Des femmes par une femme (1865), La nationalite albanaise dapres les chants populaires (1866), si dhe shume punime tė tjera tė botuara nė revista shkencore tė ndryshme tė asaj kohe. Gjithashtu janė ndriēuar edhe shumė dokumente tė cilat ruhen nė Arkivin Shtetėror tė Rumanisė, nė Bukuresht. Po ashtu ėshtė ndriēuar edhe njė pjėsė e letėrkėmbimit tė saj me figura tė shquara historike. Mirėpo, kemi tė dhėna se Dora dIstria ėshtė e pranishme edhe nė arkivat e disa vendeve tė tjera si nė Itali, Zvicėr, Francė etj.
Fjalėt ēelės: Elena Gjika, Bukuresht Europė, Vjenė, Dresden, Paris, Radu Ionesku, Biblioteka Nacionale e Bukureshtit, Biblioteka Kombėtare e Tiranės, dokumente, Arkivi Shtetėror i Rumanisė, Dora dIstria.
TRE LIBRA TĖ BIBIOTEKĖS KASTRIOTASE NĖ PĖRQASJE ME HERALDIKĖN SHQIPTARE
Fotaq Andrea - Dritan Muka
Strasburg, Francė - Vankuver, Kanada
fotaq.andrea@wanadoo.fr - dirtanmuka@yahoo.ca
Nė kumtesė, objekt i analizės sė autorėve janė tre libra (kodikė) qė mendohet se kanė bėrė pjesė nė fondin e bibliotekės sė Skėnderbeut, dhe konkretisht : 1. Libri i Uratave (me emblemėn kastriotase); 2. Libri i Petrarkės Trionfi, Soneta e Canzoni, (me dy emblema kastriotase); 3. Libri i Skėnderbeut Codex Scanderbeg, i njohur ndryshe me emrin Libri i mrekullive, i bibliotekės sė Vajmarit. Nėpėrmjet njė analize tė veēantė historike, politike, diplomatike e heraldike, mbėshtetur kryesisht nė foto tė emblemave tė Librit tė Uratave dhe tė Librit tė Petrarkės, (qė botohen pėr herė tė parė drejtpėrdrejt nga origjinalet) bėhen pėrpjekje pėr tė vėrtetuar zanafillėn e kėtyre librave, nė rrethanat historike tė lidhjeve tė Skėnderbeut me Alfonsin V dhe mbretin Ferdinand. Zbardhet mbi tė gjitha parashikimi dhe zbulimi i madh, mė 1972, i profesor Robert G. Calkins i Universitetit Cornell tė Itakės, sipas tė cilit Libri i Petrarkės duhet tė ketė pasur lidhje tė ngushtė me Librin e Uratave dhe duhet tė ketė qenė pronė e Kastriotasve. Zbėrthehen dhe vėrtetohen elementėt kryesorė pėrbėrės tė emblemave kastriotase nė pėrqasje jo vetėm me heraldikėn shqiptare tė kohės, por edhe me vetė emblemat e mėvonshme kastriotase. Nxirret nė pah figura e Skėnderbeut, mbi tė gjitha si burrė shteti, intelektual, erudit, largpamės e humanist, si dhe roli i tij i gjithfuqishėm nė rrafsh shqiptar e evropian. Argumentohet ideja e tij pėr bashkim e formim tė shtetit tė Arbėrit, nė bazė tė aleancave tė brendshme politike, ushtarake dhe ekonomike tė familjeve aristokratike shqiptare, gjė qė pasqyrohet nga vetė pėrmbajtja e emblemave kastriotase tė kohės. Po ashtu, evidentohet fakti qė elementėt pėrbėrės tė kėtyre emblemave pasqyrojnė simbolikisht edhe lashtėsinė e etnosit shqiptar dhe lidhjet e tij bizantine e anzhuine gjatė Mesjetės. Nė pėrcaktimin e kohės sė realizimit tė kėtyre kodikėve, bėhet pėrqasje me kodikė tė tjerė analogė qė qarkullonin nė Itali e Evropė, kryesisht me kodikė tė fondit tė Mattia Korvinos (Corviniusit), birit tė Huniadit, si dhe me dorėshkrime tė tjera nė pergamen realizuar nga mjeshtrit fjorentinas tė mesit tė shekullit XV. Mė nė fund, autorėt evidentojnė edhe vlerėn historike tė kėtyre librave, tė cilat i shtohen fondit tė vyer tė objekteve fizike pėrdorur nga Heroi ynė Kombėtar, tė njohura gjer mė sot.
Fjalė kyēe : Libri i Uratave, Libri i Petrarkės, Libri i Skėnderbeut, biblioteka e Skėnderbeut, heraldika shqiptare, emblema e Kastriotėve, Stema e Skėnderbeut, kodikėt e Skėnderbeut, Skėnderbeu, Gjergj Kastrioti, Scanderbeg, Codex Scanderbeg, Petrarca, Pétrarque.
ALI PASHĖ TEPELENA DHE ETNITĖ E PASHALLĖKUT TĖ JANINĖS
NĖ VROJTIMET E LIKUT
Dr. Shpresa Hoxha
Universiteti i Prishtinės
William Martin Leake, i dėrguari special i Anglisė prej vitit 1804 deri nė vitin 1809, nga Qeveria angleze ishte ngarkuar me detyrė tė vėzhguesit nė Greqinė Veriore dhe nė Shqipėrinė Jugore.
Duke jetuar pranė oborrit tė Ali Pashė Tepelenės, diplomati anglez, pėrveē karakterit politiko-ushtarak, ai kishte edhe karakter kėrkimor-shkencor. Diplomacia angleze atėherė gjendej nė udhėkryq dhe kur Mbretėrisė Britanike i rrezikohej autoriteti strategjik nė Detin Jon, Pashallėku i Ali Pashė Tepelenės luante njė rol tė rėndėsishėm pėr fatin ose dėshtimin e planeve afatgjate tė Anglisė nė kėtė pjesė tė Ballkanit. Misionari anglez shihet se e njihte mirė edhe praninė e popujve tė tjerė qė jetonin nė Pashallėkun e madh tė Ali Pashė Tepelenės. Ai bėn fjalė pėr grekėt, pėr vllahėt, pėr bullgarėt etj. Pėr vllahėt (arumunėt) konsideron se djepi i lashtė i tė parėve tė tyre ishte nė anėn veriore tė Danubit tė poshtėm. Ndėrsa pėr gjuhėn e tyre thotė se e pėrdornin vllahishten dhe se vllahėt kanė huazuar, si thotė ai, alfabetin ilir me kuptim tė alfabetit tė shqipes. Nė kėtė pėrbėrje tė simbiozės multietnike, duke u mbėshtetur, nė veprėn e tij Kėrkime nė Greqi, del se ai kishte vėrejtur edhe simbiozėn shqiptaro bullgare nė viset e sotme tė Shqipėrisė Jugore.
Fjalėt ēelės: William Martin Leake, Anglia, Greqina Veriore, Shqipėria Jugore, Ali Pashė Tepelena, diplomati anglez, Mbretėria Britanike, Detin Jon, Pashallėku i Ali Pashė Tepelenės, Ballkanit.
RISIMTARIA NĖ GJUHĖN SHQIPE
Kadri Mani
Prishtinė
Mendoj se risimtaria nė gjuhėn shqipe duhet tė zhvillohet nė disa linja: Duke pėrzgjedhur fjalėt nga vetė fjalori FSHS Tiranė 2002, si dhe nė masmedia dhe nė tė folurit e pėrditshėm: 1. Jo tung, por- tungjatjeta; jo- prononcohem, por- deklarohem, pėrcaktohem; jo- adekuate, por- gjegjėse, pėrkatėse; jo- dominoj, por- mbizotėroj; jo- retherotull, por- rretherrotull; divergjencė, por- ndėranėsim; jo- konvergjencė, por- ndėrafrim; jo-pretendoj, por-mėtoj; jo-sinqerisht, por-ēiltėrisht; jo- gjer, por-deri; jo- patur, por- pasur; jo- dakordohem, por- pajtohem; jo- primare, por- parėsore; jo- sekondare, por- dytėsore: jo- kuantitet, por- sasi, jo- kualitet, por- cilėsi, jo- endos, por- zhvendos; jo- fenomen, por- dukuri; jo- konfuzion, por- kaos; jo- divorc, por- shkurorėzim; jo- hezitim, por- ngurrim; jo- farmaci, por- barnatore; jo- farmacist, por- barnator (vetėm nė gjininė mashkullore); jo- koshient, por- vetėdijshėm; jo- berber, por- rrojtar; floktar; jo- decenie, por- dekadė; jo- mos tė, por- tė mos... 2. Duke pėrngjitur fjalėt, sikur edhe te gjuha gjermane, tė formohen kompozita e fjalė tė pėrbėra. C. Duke krijuar neologjizma (fjalė tė reja); d. Duke e luftuar depėrtimin e fjalėve tė huaja: -prononcohem! akciza! reperkusione! pastiēeri! rosticeri! kinkaleri!
Fjalėt ēelės: risimtaria, gjuha shqipe, kompozita, fjalė tė pėrbėra, neologjizma.
KULTET E HYJNIVE ANTIKE NĖ REGJIONIN E MITROVICĖS SĖ SOTME
Prof.dr.Naser FERRI,
Universiteti i Prishtinės
E-mail: naserferri@yahoo.com
Regjioni i Mitrovicės sė sotme ishte regjion nė lokalitetet e tė cilit u zhvilluan variantet specifike tė kulturave parahistorike posaēėrisht nė lokalitetet Fafos, Vallaē, Karagaē, Zhitkovc e disa tė tjerė. Gjatė periudhės sė antikitetit kėtu lulėzon qytetėrimi ilir i cili me pushtimin e kėtyre viseve nga romakėt nė shekullin I tė e.s. ndėrron karakteristikat e veta origjinale dhe i adaptohet kushteve tė reja tė jetesės nė udhėkryqin mes Ulpianės, Municipiumit DD dhe vendbanimit antik nė arealin e Pejės sė sotme.
Nė kėtė kohė fillojnė tė paraqitėn monumentet me mbishkrime nė gjuhė latine tė cilėt na ofrojnė mjaft tė dhėna tė rėndėsishme.Nėpėr monumente votive i hasim tė dhėnat lidhur me kultet e hyjnive tė ndryshme tė cilėt i nderonin pushtuesit romak por edhe popullėsia lokale.Nė kėtė mėnyrė mėsojmė mbi ekzistencėn e kulteve tė hyjnive romake, orientale dhe tė atyre vendėse.
Kulti mė i shpeshtė pa dyshim ishte kulti i kryehyjit tė panteonit romak Jupiterit i cili paraqitet vetėm apo sė bashku me hyjnitė dhe hyjneshat e tjerė nė Mitrovicė por edhe nė rethinė: nė Vushtri, Gumnishtė, Bajskė, Turiēevc, Llaushė, Kostėrc, Soēanicė dhe Banjė tė Pazarit tė Ri.Nė shoqėri me Jupiterin paraqiten edhe hyjnesha Minerva, gjenitė dhe hyjni tė tjerė.Disa monumente nga ky regjion i ishin kushtuar hyjneshės orientale Nemesis, ndėrsa ėshtė zbuluar edhe njė monument mes lumenjve Ibėr dhe Sitnicė i kushtuar hyjit Neptun. Nga hyjnitė vendėse ėshtė dėshmuar nderimi i kultit tė hyjit Andin nė Vushtrri.
Monumentet votive nga regjioni i Mitrovicės i pėrkasin periudhės kohore prej fundit tė shekullit I tė e.s. deri nė fund tė shekullit III tė e.s. ndėrsa dedikuesit e monumenteve ishin ushtarakė por ka edhe civil madje edhe njė rast ku dedikues i njė monumenti kushtuar Jupiterit ėshtė njė grua qė ėshtė rast i rrallė edhe nė provincat tjera tė Perandorisė Romake dhe pasqyron ndryshimet etno-kulturore si dhe emancipimin gradual tė gruas nė shoqėrinė e Dardanisė gjatė okupimit romak.
Monumentet votive nė fjalė dėshmojnė nderimin e kulteve zyrtare romake, tė atyre tė importuara nga Lindja por edhe nderimin e kulteve tė hyjnive autoktone vendėse qė nderohėshin nga vendėsit por edhe nga romakėt por tekstet e tyre na ofrojnė edhe shumė tė dhėna tė tjera tė vlefshme pėr studimin e sė kaluarės sė kėtij regjioni, tė Dardanisė dhe mė gjėrė .
Fjalėt ēėlės: antikiteti ,Mitrovica, Dardania, mbishkrimet, kultet, hyjnitė romake, hyjnitė vendėse, hyjnitė orintale
DATIMI I OBJEKTEVE TE KULTIT NE RAJONIN E VOSKOPOJES ME ANE TE METODES RADIOKARBONIKE
Elvin Toromani
*Komisioni pėr pėrgatitjen e Konferencės sė albanologjisė tė Prishtinės, ngarkuar nga Instituti Alb-Shkenca: Prof. dr. Emil Lafe, Prof. dr. Zymer Neziri, Prof. as. dr. Begzad Baliu, Proif. dr. Emin Kabashi, sjell kėtė gjendje pėrfundimtare tė seancave dhe kumtesave. Ne fund tė Konferencės pėr rezultatet e saj, Begzad Baliu, kryetar, do tė raportojė nė Kėshillin organizues tė kryetarėve dhe drejtuesve tė Institutit. Gjithashtu, nė fillim tė Konferencave tė Seksioneve do tė formohen grupet e punės pėr propozimin e anėtarėve tė saj apo atyre tė jashtėm (shqiptar dhe tė huaj) pėr ēmimin Nobel, Intelektual Ndėrkombėtar tė vitit 2007, Enciklopedinė Ndėrkombėtare tė Biografive etj.
Me respekt, Begzad Baliu, kryetar |
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
