| » Opcionet për artikullin |
|
Nga: Dr. Laver Stroka
1-Vėshtrim gjeografik i Kosovės Treva e Kosovės ėshtė banuar qysh prej kohėsh tė lashta dhe ruan dėshmi e monumente arkeologjike nga fillimet e neolitit( gurit tė ri) ,mijėvjecari i gjashtė para erės sonė e deri nė mesjetėn e zhvilluar. Banorėt e saj , tė dėshmuar me tė dhėna historike tė sigurta, kanė qenė dardanėt.
Dardanėt ishin njė nga fiset e mėdha ilire qė kanė banuar nė njė trevė tė gjerė, i cili shtrihej nė veri tė lumenjve Angri e Margji(Ibri e Morava e sotme), duke pėrfshirė edhe Naisin(Nishin); nė jug shtriheshin deri nė rrjedhėn e sipėrme tė lumit Aks(Vardar) nė kufi me fisin e madh tė paionėve. Nė lindje dardanėt kufizoheshin me trakėt dhe nė perėndim arrinin deri tek mali i Skard(Sharri) dhe lumi Drilon(Drini). Zemrėn e trojeve dardane e pėrbente Kosova e sotme. Deshmite arkeologjike varre,kala,ndertesa,deshmojnė vendbanimet e popullatės ilire ne epoken neolitike(tė gurit tė ri),eneolitike (te bakrit) dhe tė hekurit. Kjo pėrputhje e tė dhėnave tė autorėve antikė, e tė dhėnave gjuhėsore dhe atyre arkeologjike e bėjnė edhe mė bindėse pikėpamjen se treva e Kosovės gjatė mijėvjecarit tė parė para erės sė re, pėrbėnte njė unitet kulturor dhe etnik dhe banohej nga fisi ilir i dardanėve. Mbėshtetur nė kėtė realitet tė padiskutueshėm, autorėt serbė nė librin "Kosova dikur e sot" (Beograd 1973, f. 97) shkruajnė: "mund tė thuhet se ata(dardanėt) kanė qėnė banorė tė kėtyre territoreve qysh nga fillimi i indoeuropianizimit tė territoreve tė gadishullit Ballkanik."Dhe mė tej (f.98) vazhdojnė: "prapė se prapė mund tė thuhet me siguri se krejt territori i Krahinės Autonome Socialiste tė Kosovės, brenda kufijve tė sotėm , ka qėnė i banuar prej dardanėve".
2-Vėrshimi romak, sllav, otoman dhe austriak nė Ballkan
Nė shekujt IV-II para erės sė re, nė territorin e Ilirisė ndodhėn ndryshime tė rėndėsishme si nė aspektin ekonomik, ashtu edhe nė organizimin politik.
Nė shekullin e I tė erės sė re Iliria u pushtua tėrėsisht nga romakėt tė cilėt nė prodhim shtrinė marrėdhėniet skllavopronare.
Dardania e ruajti individualitetin e vet, dhe me gjithė pasojat qė pati pushtimi, romanizimi pati karakter tė pėrciptė. Njė nga provat mė tė mira pėr kėtė ėshtė materiali epigrafik i zbuluar nė Dardani. Nė aspektin fetar mund tė pohohet me siguri se krishtėrimi ka ardhur nė Dardani nė shekullin e IV tė erės sė re.
Duke filluar nga shekulli i VI i erės sė re territori i sotėm i Kosovės(Dardania), ashtu si viset e tjera ballkanike, u bė arenė e inkursioneve tė fiseve tė ndryshme sllave. Dyndjet e popujve sllavė nė shekujt VI-VII e mė vonė , e penguan zhvillimin ekonomik tė Dardanisė dhe detyruan popullsinė ilire nė tėrė trevėn e Ballkanit Perėndimor tė rrudhė territoret e veta, por kurrė pushtuesit e rinj sllavė nuk mundėn tė zhduknin e aq mė pak tė asimilonin popullsinė vendase.
Nė gjysmėn e dytė tė shekullit XIV nė horizontin ballkanik u shfaq rreziku osman. Pas pushtimit tė Kosovės osmanllinjtė krijuan kėtu njė njėsi administrative tė vecantė. Duke filluar nga fundi i shekullit XV Kosova pėrjetoi njė zhvillim ekonomik tė lakmueshėm pėr kohėn. Nė shekullin pasardhės u rimėkėmbėn minierat (e plumbit, argjendit,...) dhe ushtroheshin rreth 55 zeje. Zhvillime tė konsiderueshme shėnoi bujqėsia, urbanistika dhe kultura. Ashtu si e gjithe popullsia shqiptare e islamizuar , edhe ajo e Kosovės ndryshoi vetėm fenė , pa e prekur qenien e vet etnike shqiptare.
Nė shekullin e XVII perandori austriak u bėnte thirrje popujve tė Ballkanit tė ngriheshin kundėr Turqisė duke u premtuar privilegje. Pas betejave tė humbura austriakėt u tėrhoqėn drejt veriut sėbashku me prijėsin e pakicės Serbe Arsenije nė krye tė mbėshtetėsve tė vet duke u trumbetuar nga historiografia serbe si "gjėma e madhe". Defterėt osmanė dhe njoftimet e autoriteteve austriake tė asaj kohe dėshmojnė se "Prizėreni ėshtė kryeqyteti i Shqipėrisė", "Peja qytet i Shqipėrisė", "Prishtina ndodhet nė Shqipėri", etj. Pra shkurt provojnė se popullsia e Kosovės qoftė ajo qė bart antroponomi karakteristike shqiptare , qoftė ajo qė bart antroponomi sllave ėshtė etnikisht shqiptare.
Nė gjysmėn e parė tė shekullit XIX Kosova zinte njė hapėsirė gjeografike qė pėrputhej afėrsisht me provincėn ilire tė Dardanisė e cila si kryeqendėr kishte patur Shkupin. Ajo kishte njė sipėrfaqe 32 900 km katrore dhe njė popullsi prej 1.066.891 frymėsh. Nė vitin 1910 banohej nga 800 mijė shqiptarė , 226 mijė serbė dhe 204 mijė sllavomaqedonė.
3-Kryengritjet shqiptare pėr pavarėsi kombėtare dhe roli i Fuqive tė Mėdha Ne gjysmėn e parė tė shekullit XIX, pas fillimit tė reformave, qė kėrkonin tė forconin dhe centralizonin pushtetin osman, nis vargu i kryengritjeve tė shqiptarėve tė cilat pėrbėjnė njė periudhė tė lavdishme tė historisė sė popullit shqiptar. Traktati ruso-turk i Shėn Stefanit (3 mars 1878) si dhe Kongresi i Berlinit (13 qershor-13 korrik 1878) pėrbėnin njė tjetėr thikė pas shpine pėr shqiptarėt. Ato linin jashtė kufirit 60 % tė trojeve etnike dhe 1.2 milione banorėt autoktonė. Kėto pazare tė Fuqive tė Mėdha shkaktuan njė revoltim tė shqiptarėve dhe pėr pasojė ngritje nė njė stad tė ri tė ndėrgjegjes kombėtare me etje pėr pavarėsi tė plotė. Krahina e Kosovės mbetet ndėr mė tė shquarėt nė kėtė lėvizje duke kulmuar me Lidhjen Shqiptare tė Prizrenit (10 qershor 1878) dhe duke u finalizuar me shpalljen e pavarėsisė mė 28 nėntor tė vitit 1912 nė Vlorė . Ushtritė serbo-malazeze me mbi 126 mijė tė armatosur nisėn njė barbari tė radhės pėr gllabėrim tė trojeve shqiptare deri nė lumin Shkumbin,duke masakruar vetėm brenda dy muajve 25 mije burra,gra, fėmijė e tė moshuar. Ēfarė gjetėn pėrpara e dogjėn dhe e shkatėrruan. Konferenca e Fuqive tė Mėdha nė Londėr mė 1913 duke legalizuar pushtimin e Kosovės nga ana e Serbisė dhe e Malit tė Zi nga njėrė anė dhe vėnien nėn juridiksionin e Greqisė tė territoreve tė Shqipėrisė Jugore (vetėm krahina e Ēamėrisė pa Janinėn perfshin 5 mijė km katrore) krijoi njė situatė konfliktuale nė Ballkan e cila nuk do tė qetėsohet kurrė pa u zgjidhur problemi shqiptar.Pėr t'i nėnshtruar shqiptarėt e aneksuar sėbashku me trojet stėrgjyshore ėshtė pėrdorur njė genocid i pashembullt nga ana e qeverive tė vendeve aneksuese.Vetėm gjatė viteve 1919-1941 nė Kosovė ėshtė tjetėrsuar me dhunė mbi 218 mijė hektarė duke shpėrngulur 120 mijė shqiptarė.Gjatė shekullit tė XX janė vrarė, masakruar dhe zhdukur pa lėnė gjurmė rreth 100 mijė tė tjerė.Me forma nga mė tė ndryshmet janė detyruar tė emigrojnė nė Turqi dhe nė Perėndim mesatarisht 10 mijė persona ēdo vit. 4-Titizmi - njė teori dhe praktike antikomuniste Nė fundin e viteve '30 nė Kosove u krijuan grupet e para ilegale tė majta tė shqiptarėve qė pėrmes afisheve dygjuhėshe bėnin thirrje popujve tė ngriheshin kundėr regjimit dhe pėr tė jetuar e punuar nė paqe dhe miqėsi.Ato kėrkonin pajtim tė gjaqeve, dhe mosdorėzim tė armėve. Nė mars 1942 Partia Komuniste e Shqipėrisė nė bashkėpunim me Komitetin Krahinor tė Partisė Komuniste Jugosllave pėr Kosovėn ju drejtuan popullsisė shqiptare tė ngrihej kundėr pushtuesit, i cili po mashtronte pėr qėllimet e veta. Me ēlirimin e Mitrovicės mė 22 nėntor 1944 Kosova ishte krejt e lirė. Nė luftėn antifashiste Nacionalēlirimtare u pėrfshinė mbi 53 mijė partizanė kosovarė nga tė cilėt 6200 ranė nė fushėn e betejės. Familjet shqiptare u bėnė streha e ngrohtė e ēifutėve tė pėrndjekur prej nazistėve. Po ky humanizėm u tregua edhe ndaj ushtarakėve armiq tė zėnė robėr. Nė shkurt 1945 Ushtria Jugosllave okupoi Kosovėn duke vrarė e terrorizuar njerėz nė radhė tė etiketuar si "mbeturina tė reaksionit". Vetėm nė Drenicė u masakruan mbi 30 mijė burra, gra dhe fėmijė. Mijėra shqiptarė tė mobilizuar nė brigadat partizane shumėnacionale u vrane me urdhėr tė Shtabit Jugosllav.Vetėm nė Tivar u ekzekutuan nė fshehtėsi 1 200 tė rinj kosovarė tė thirrur nėn armė. Me kėto metoda titistėt synonin qė kosovarėt tė tėrhiqeshin prej kėrkesės pėr vetvendosje dhe bashkim me Shqipėrinė, njė aspiratė e theksuar nė Konferencėn e Bujanit konform Kartės sė Atllantikut.Me kėtė mėnyrė komunikimi, pushteti i Beogradit nuk mund tė siguronte mbėshtetje tė gjerė. Ai konsiderohej i pabesueshėm, dinak, gjakatar dhe shovinist, derisa i mashtroi dhe masakroi kosovarėt.Si truall dhe si komb e mbante tė ndarė nė pėrbėrje tė tre republikave jugosllave, duke i mohuar tė drejtėn elementare tė vetvendosjes, kur kėtė e gėzonin malazezėt, maqedonasit dhe sllovenėt, qė rreshtoheshin pas tyre pėr nga numri. Pėr terrorin e pashembullt mbi popullsinė shqiptare nė Jugosllavi gjatė sundimit tė Titos ka dosje tė tėra me fakte, nga tė cilat do tė veēoj vetėm dy prej tyre: 1-Nga shėrbimi sekret jugosllav(UDB-ja) u hapėn 120 mijė dosje pėr kosovarėt. 2-Mbi 30 mijė persona u torturuan vetėm gjatė vitit 1955-1956.Njė pjesė e mirė e tyre humbėn jetėn,ndėrsa pjesa qė shpėtoi pėsoi gjymtime fizike dhe mendore.
Duke qėnė nėn njė kėrcėnim terrorizues tė vazhdueshėm, shqiptarėt e Jugosllavisė nisėn krijimin e organizatave revolucionare pėr t'ju kundėrpėrgjigjur regjimit tė dhunshėm.Demonstrimi nė Prishtinė mė 1968 me parrullat "Vetvendosje", Republikė", "Kushtetutė", "Universitet", etj., shėrbeu si njė shkėndi e fortė qė e tronditi politikisht Beogradin.Regjimi titist e hoqi pėrsėri maskėn duke pėrdorur hapur dhunėn dhe terrorin mbi protestuesit e pambrojtur.Kjo ngjarje ka njė rėndėsi tė vecantė historike: KOMUNISTĖT E VĖRTETĖ SERBĖ DHE TĖ KOMBĖSIVE TĖ TJERA DOLĖN HAPUR NĖ MBĖSHTETJE TĖ KĖRKESAVE TĖ DEMONSTRUESVE SHQIPTARĖ DHE KUNDĖR DHUNĖS SĖ USHTRUAR MBI TA NGA USHTRIA DHE POLICIA JUGOSLLAVE. PĖR KĖTĖ QĖNDRIM REVOLUCIONAR INTERNACIONALIST ATA U NDĖSHKUAN NGA REGJIMI TITIST NĖ TĖ NJĖJTĖN MĖNYRĖ SI EDHE SHQIPTARĖT.
|
|
