| » Opcionet për artikullin |
|
Studimi/Kanuni i Lekė Dukagjinit ėshtė njė vepėr unikale me frymė humaniste e periudhės sė Rilindjes Evropiane nė gjuhėn shqipe
Shkruan Luigj Shkodran
Ligji Amerikan e dėnon me vdekje njeriun, kur ja merr jetėn tjetrit...
Pra, vetė Klintoni ka deklaruar se Kanuni i Lek Dukagjinit ka njė themel tė ngjashėm me kushtetutėn Amerikane nė lidhje me mbrojtjen e jetės sė njeriut, me respektimin e trinomit "Pėr Zot, e Fe e Atdhe"!
Kanuni i Lekė Dukagjinit ėshtė njė vepėr unikale me frymė humaniste e periudhės sė Rilindjes Evropiane nė gjuhėn shqipe, e cila, megjithėse u pėrfol dhe vazhdon tė pėrflitet edhe sot e kėsaj dite, ėshtė vlerėsuar nga studiues seriozė, vendas dhe tė huaj, si njė vepėr monumentale (A.Buda), kontribut nė thesarin e kulturės botėrore (Schėerin) dhe autori i saj, Lekė Dukagjini, ėshtė cilėsuar njė personalitet imponues (Durham) e Hero Kombėtar (Hahn) i popullit tė vet.
Kanuni ėshtė njė monument kulturor historik i sė drejtės tradicionale tė shqiptarėve. Shqiptarėt kanė trashėguar deri nė shekullin e 20-tė dy kanune: "Kanunin e lekėve" - Kanunin e Lekė Dukagjinit, qė kishte pushtet nė viset mbi lumin Drin; "Kanunin e gegėve" - Kanunin e Skėnderbeut, qė kishte pushtet nė gjithė pjesėn tjetėr tė Shqipėrisė veriore. Nė viset jugore tė Shqipėrisė e drejta zakonore tradicionale ka mbėrritur fragmentare. Modeli mė i plotė i organizimit tradicional tė jetės sė shqiptarėve ėshtė Kanuni i Lekė Dukagjinit.
Kanuni nuk kishte vlerė pa kuvendin, pa pleqtė e stėrpleqtė, pa dheun qė mblidhej pėr tė ndarė tė drejtėn. "Canon et convente", kanun e kuvend (marrėveshje), ky ėshtė thelbi i sė drejtės zakonore shqiptare. Vetė fjala "kanun" ėshtė huazuar nga greqishtja "canon", qė do tė thotė rregull, kufizim. Po ashtu edhe fjala "kuvend", qė do tė thotė "parlament", ėshtė huazuar nga njė rrėnjė neolatine "convente", marrėveshje.
Eshtė mirė qė nėse shkruhet pėr kėtė kanun,duhet qė mė parė tė tregohet,ajo e vėrtetė e kėtij kanuni, qė emri Shqiptar e ka zanafillėn tek ky kanun, sepse dihet nga pjesa dėrmuese se nė vendin tonė kanė kaluar ushtri tė shumta, ndėr ta dhe ushtria osmane dhe osmanllinjtė, kudo ku kanė shkelur kanė detyruar popullsinė vendase qė tė ndėrrojnė fenė e tyre duke e kthyer nga feja katolike nė fenė islame.
Kanuni ka lindur nė atė pjesė ,ku janė malėsorė, sepse atje ushtria osmane e ka patur tė pamundur qė ta pushtojė, kėshtu qė ajo zonė ka qenė komplet e izoluar dhe kėshtu ka lindur nevoja e mbijetesės ,duke marrė mendime nga njerėz tė moshuar,por dhe tė ditur duke grumbulluar dhe krijuar nė gojdhanė kanunin e mė vonė ky kanun u mblodh dhe u botua nga at Shtjefėn Gjeēovi.
Pėr tė kuptuar rėndėsinė e kanunit, At Gjergj Fishta e ka cilėsuar si, Palca e kombit, pra qė do tė thotė rėndėsinė e madhe qė kishte ky kanun,por dhe qė dhe qeveritė e mėvonshme janė bazuar nė tė dhėnat e kėtij kanuni dhe ky kanun ka marrė njė pėrhapje tė gjerė dhe shqiptarėt kudo nė botė krenohen pėr kanunin e tyre.Nė universitete tė ndryshme botėrore , merret nė stydim ky kanun si njė vepėr unike e kombit shqiptar.
Kanuni i Maleve tė Shqipėrisė ka ushtruar dhe vazhdon tė ushtrojė njė forcė tė jashtėzakonshme tėrheqėse pėr gjithė ata njerėz tė letrave apo studimeve qė bien nė kontakt me tė. Nuk besoj se ka temė tjetėr tė historisė a etnografisė sonė qė tė jetė rrahur kaq shumė nga udhėtarė tė huaj, konsuj, etnografė, poetė, romancierė, diplomantė e doktorantė qe te mos jene interesuar per kete kanun dhe vlerat e tij.
Valter Paincip vjen nė Shqipėri pėr tė studiuar kanunin e maleve shqiptare nė kohėn e Luftės sė Dytė Botėrore, kur vendi ynė ishte i pushtuar.
Paincip ishte njė jurist, njė studiues austriak me interesa shkencore, qė e kishte ndarė mendjen ta studionte njė ditė kanunin tonė, kjo jo vetėm se i pėlqente tė hynte nė kėtė botė dokesh qė nuk gjendej tjetėrkund, sė cilės i ishin qasur me kohė shumė dijetarė evropianė, por, siē e thotė vetė ai nė parathėnie, kishte dhe njė detyrim ndaj profesorit tė tij tė fakultetit tė drejtėsisė nė Vjenė pėr ta ēuar deri nė fund veprėn e lėnė pėrgjysmė, nga Teedor Ipeni, konsulli i pėrgjithshėm austriak para Luftės sė Parė Botėrore. Rasti e solli qė ai tė vinte si pėrkthyes me trupat gjermane gjatė Luftės, po qė me ikjen e tyre, nuk do tė thotė se iku dhe ai. Jo, Paincip qėndron mes malėsoreve shqiptarė si mik i nderuar i tyre, pasi ua kishte bėrė tė qartė qėllimin e tij. Kėshtu ata e mbajnė fshehur qeverisė deri nė vitin 1947, nėpėr kullat e tyre, kreshtave tė malėsive shqiptare tė Veriut, duke i treguar kanunin e tyre, sic kishin bėrė me plot dijetarė tė huaj. Ėalter Peinsipp, kur thotė se" tek e drejta tradicionale e malėsorit shqiptar janė ruajtur mirė arketipet e rendit shoqėror e zakonor tė kulturave tė lashta", rikonfirmon dhe njėherė si vėzhgues dhe hulumtues i drejtpėrdrejtė atė qė kanė pohuar mė parė tė tjerė dijetarė europianė nė zė. Merita e tij ėshtė se ai mundet ta shohė tė pashprishur kėtė arketip dhe nė mesin e shekullit XX, nė fillim nė Shqipėri, gjatė luftės sė Dytė Botėrore e deri nė vitin 1947 dhe pastaj nė Kosovė, kur shėrbeu si diplomat i vendit tė tij nė Beograd.
Janė tė rrallė popujt nė Evropė, kontinentin mė tė lashtė, qė janė popuj moshatar apo mė tė vjetėr se ne shqiptarėt. Andaj, edhe rregullimin shoqėror e kanunor ne shqiptaret e kemi nder popujt e parė. Rrallė apo fare ,pėrveē kinezėve qė kanė rregulluar jetėn dhe veprimtarinė jetėsore me kode. Shqiptarėt kishin Kanunin e Lek Dukagjinit, jo siē thuhet kanun i maleve, apo edhe kanun i Skėnderbeut. Njė kanun kishim ne shqiptarėt, e ai ishte Kanuni i Lekė Dukagjinit e asnjė tjetėr. Ky kanun ka nė pėrmbajtje tė pėrfshirė gjith veprimtarinė njerėzore shqiptare, qė nga lindja e deri nė vdekje. kanuni ka pėrfshirė nė trajtimin e vet pėrmbajtjen e jetės dhe formėn nė rrethana adekuate dalluese nga vendet dhe popujt e tjerė pėr rreth e mė larg. Ashpėrsia e relievit, rrethanave klimatike dhe raportet shoqėrore nėpėr fazat e tė cilės kanė kaluar populli shqiptar, kanė krijuar edhe ashpėrsinė e thelluar vrazhdėsinė nė relacionet njerėzore, si nė marrėdhėnie tė punės ashtu edhe me pronat dhe raportet ndėrnjerėzore. Kanunin nė shumė raste e kohėra e gjykojmė pak sa mė ashpėr se sa e meriton.
Nuk kemi vlersuar gjithmonė esėll, kur kemi folur pėr kanunin. Nuk kemi llogaritur gjithmonė se kanuni ishte nė kohėra e raporte shumė mė tė ashpra se koha dhe rrethanat kur kemi shkruar e vlerėsuar. Kanuni ėshtė bazė e fort pėr ligjislativin e pastajmė, si tashti edhe nė tė ardhmen e afėrt. Kanuni pas njė studumi analitik tė thellė, mund tė shėrbejė pėr kodet e tashme tė cilave Kanuni mund tju shėrbejė pėr themel e ligjėsi tė shėndėtshme. Sidoqoftė, Kanuni i Lekės, jo i malėsisė e as i Skėnderbeut, ishte, ėshtė dhe duhet tė shėrbejė dokument i lashtėsisė dėshmuese shqiptare. Kur ne kishim kanun, nuk kishte thuajse askush, apo pak kush qeverisej me kanun. Kjo ėshtė dėshmi e lashtėsisė dhe traditės sonė civilizuese e qytetėruese. Shkenca e drejtėsisė shqiptare ende nuk e ka thėnė fjalėn e fundit pėr Kanunin e Lekė Dukagjinit, shkenca jonė e ardhme duhet tė angazhohet gjatė e tė hyjė thellė analizės dhe studimit tė etikės sė drejtėsisė njerėzore duke u mbėshtetur nė Kanun.
Kanuni ėshtė rregulli qė kėrkohet, ligji qė duhet tė zbatohet, kur ligjet nuk veprojnė, apo janė bėrė qėllimisht tė buta pėr tė toleruar kriminelėt.,atėhere vepron Kanuni automatikisht ku mbron individin, familjen, shoqėrinė e kombin...
Kanuni ka qenė dhe ėshtė shpėtimtari i kombit shqiptar nė periudhat e pushtimeve tė huaja...
Prof. Kazuhiko Yamamoto nga Japonia nė njė takim nė Nju Jork, tha se: "Struktura etike e Kanunit, ėshtė forma mė origjinale e etikės nė shoqėrinė njerėzore. Kanuni i Lekė Dukagjinit, sipas tij ishte njė mekanizėm i nevojėshėm i kohės. Ai ėshtė njė vėshtrim pėrqasės mes strukturės etike e shoqėrisė homerike dhe asaj kanunore shqiptare. Pėr kėtė ai pohoj se ka bėrė edhe disa studime qė titullohen: "Struktura Etike e Shoqėrisė Homerike", "Shoqėria pa ndonjė autoritet shtetėror e shndėrron dhunėn e hakmarrjes nė njė forcė tė shenjtė".
Rėndėsia e kanunit ka vlera tė veēanta qė duhet tė studiohen mirė nga tė gjithė ne . Nė Kanun nuk thuhet se vriten fėmijtė as gratė pėr gjak!
Nuk thuhet se izolohen gratė as fėmijėt pėr gjak!
Nuk thuhet se njeriu duhet ta vrasė njeriun pėr fjalė goje.
Nuk thuhet qė kur ndodh njė vrasje duhet me ba vrasje tjetėr...
Por thuhet askush nuk ka tė drejtė tė ja marr jetėn tjetrit, pėrveē ai Zot qė ja ka fal jetėn njeriut!
Ai qė ja derdh gjakun dikujt duke ja marrun jetėn i ka borxh jetėn e vet, gjykimit tė pleqve, tė fisit, tė shoqnisė, tė njėrzisė...(kėto fjalė i ke dhe nė Bibėl e Kuran).
Vrasja e njeriut tė qet nė gjak!
Gjaku falet prej fisnikėve, prej njerėzve me njerėzi!
Trimi din me fal!
Por falja ndodh vetėm atėhere kur vrasėsi me njė pėrvujtėsi pendimi tė thellė para botės, njerėzisė, shoqnisė dhe fisit tė viktimės, para pleqve qė e pleqnojnė atė vrasje, din me u pėrul me rrespekt pendimi dhe kėrkon falje burrnisht!
Atėhere falet gjaku!
E pra kėto njerėz qė gjoja vrasin nė emėr tė kanunit pa ditur qoftė dhe njė rrjesht, nuk duhet qė gazetarėt tja motivojnė kanunit.
Tė vrasėsh femrėn nuk e thotė kanuni, e pra pse kėto gazetarė dalin nė shkrimet e tyre dhe pėrmendin, se gjoja u vra njė femėr pėr hakmarrje sipas kanunit.
Vrasjet nė Shqipėri pėr vepra nga mė banalet po i veshin Kanunit me pa tė drejtė, ndaj duhen tė ndahen veprat nga Kanunore nga ato, pėr arsye tė ndryshme qė nuk kanė tė bėjnė fare me Kanunin.
Do tė ishte mirė qė ky Kanun tė studiohej edhe nė shkollat tona.
Nė fund tė fundit pėr tė pėrparuar ne duhet tė kuptojmė se nga e kemi prejardhjen dhe Kanuni ėshtė pjesė e prejardhjes tonė.
Kanuni ėshtė quajtur Kushtetuta e parė shqiptare Kanuni ėshtė njė monument kulturor historik i sė drejtės tradicionale tė shqiptarėve dhe i tillė do tė mbetet pėr tė gjithė jetėn. |
|
