| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » DIGJITALIZIMI I LĖNDĖS SĖ VJETĖR |
| Postuar mė datėn: 2007-06-08 10:47:51 nga admin4 :: Kategoria: Kultura |
| » Opcionet për artikullin |
|
Pėrmbajtja
Digjitalizimi i lėndės ėshtė bėrė pjesė e rėndomtė e veprimtarisė sė shumė bibliotekave dhe Arkivave, ku arritshmėria (suksesi) i tij varet nga ajo sesa janė menduar mirė dhe pėrgatitur pėrgjigjet nė pyetjet: ēka, pse dhe si tė digjitalizohet?
Nė kėtė punim digjitalizimi shqyrtohet si mbrojtėse krijuese nė funksion tė sigurimit dhe tė pėrmirėsimit tė qasjes sė diturisė qė pėrmbahet nė lloje tė ndryshme tė lėndės sė vjetėr - jashtėzakonisht tė rėndėsishme tė shtypura dhe dorėshkrimore. Gjithashtu vihet nė pah qėndrimi se digjitalizimi do tė duhej tė pėrparojė punėn shkencore-hulumtuese dhe tua paraqesė nė mėnyrė krijuese nė pėrmbledhjen tė lėndės sė vjetėr dhe rrethit tė gjerė tė shfrytėzuesve. Pėr tė sendėrtuar kėtė duhet tė pėrgatiten mirė (me themel) projektet e digjitalizimi, d.m.th. tė pėrcaktohen kriteret pėr zgjidhjen e lėndės qė do tė digjitalizohet, siē ėshtė mėnyra e pėrpunimit tė lėndės sė digjitalizuar dhe teknika e digjitalizimit, tė sigurohen mjetet (tė bollshme) financiare, dhe nė fund, tė mundėsohet shfrytėzimi i lėndės sė digjitalizuar.
Fjalėt bosht: lėndė e vjetėr, digjitalizimi, qasja, projektet e digjitalizimit.
|
|
Shkruan: Mr. Xhafer SYLA
Si duhet tė jetė lajmėtari i Bibliotekarėve tė Kosovės?
Lėnda e letrave tashmė me dekada po kalohet nė medium tjetėr. Me fjalė tė tjera, bibliotekat tashmė nė vitet pas Luftės sė Dytė Botėrore kanė filluar me mikrofilmimin e fondeve tė tyre, nė radhė tė parė pėr tė mundėsuar shfrytėzimin e kėsaj lėnde, sė cilės pėr ndonjė arsye i ėshtė kufizuar qasja. Me kėtė rast vėshtrimi i mbrojtjes ishte dytėsor. Ai vėshtrim u aktualizua vetėm atėherė kur bibliotekat u ballafaquan me shkatėrrimin (shpėrbėrjen) e natyrshme, por edhe tė pėrshpejtuar, tė shkaktuar me letėr jo cilėsore - nga thartira e lėndės sė letrės. Krahas problemeve tė kėtij lloji bibliotekarėt e Kosovės nė vitet 1990-1999 u ballafaquan edhe me domosdonė e mbrojtjes nga shkatėrrimi i luftės. Kudo qė ishte e mundur me mikrofilmimin, veēanėrisht tė librave tė inventarit e tė katalogėve e sidomos ato tė brendshme, dėshirohet qė tė ruhen sė paku informacionet pėr fondin. Ndonėse sot vlerėsohet, nga njė anė, se mikrofilmi bardhezi do tė qėndrojė pa i humbur informacionet e shėnuara nė tė - 300 vjet, ndėrsa nė anėn tjetėr, theksohet zgjatja (qė ndryshueshmėria) pyetėse e medies digjitale, pėr tė cilėn jemi dėshmitarė tė kalimit tė shpejtė (rapid) tė lėndės testuese dhe pamore nė trajtėn elektronike. Ajo dukuri mund tė shpjegohet edhe me faktin se fotografia digjitale e bėn tė mundur punimin e kopjeve tė pėrsosura tė fakteve artificiale (artefakteve) tė digjitalizuar, shpalljen e tyre nė media tė ndryshme, thjesht shitjen dhe pėrhapjen nė rrjet, radhitjen, kėrkimin dhe gjetjen e pėrmbajtjes sė tyre.
Duke i pasur parasysh pėrparėsitė e pėrmendura tė pakundėrshtueshme (tė pamohueshme) tė sė njėjtės digjitale, nė kėtė punim do tė bėhet fjalė lidhur me atė se ēka do tė duhej tė shqyrtohet para se tė fillojė digjitalizimi i lėndės sė vjetėr, ky ėshtė qėllimi dhe synimi i digjitalizimit, kriteri pėr zgjedhjen e lėndės, mėnyra e pėrpunimit (tė trajtimit) tė lėndės sė digjitalizuar, teknikat e digjitalizimit, mjetet financiare. dhe sė fundi, mėnyra e shfrytėzimit.
Librat dhe idetė
Qėllimi dhe synimi: digjitalizimi si mbrojtje krijuese
Meqenėse mbrojtja (pėrkujdesja) ėshtė problem, pikė sė pari pėr shkak tė vjetėrsimit teknologjik, qėllimi i digjitalizimit nuk do tė duhej tė jetė kalimi mekanik nė njė medium tjetėr pėr pėrkujdesje mė tė gjatė. Digjitalizimi duhet tė jetė pėrkujdesje krijuese nė funksion tė sigurimit dhe tė pėrmirėsimit tė qasjes e diturisė sė shėnuar me mediumin tradicional, pėrkatėsisht nė pėrdorimin i tanishėm. Prandaj, digjitalizimi si trajtė mbrojtjeje duhet shqyrtuar nė funksion tė qasjes.
Me rastin e pėrcaktimit tė synimit duhet tė kihet parasysh edhe mundėsia e pėrdorimit tė prodhimit digjital tė digjitalizuar. Duke i njohur nevojat e deritashme dhe parakuptuar (anticipuar) nevojat e ardhshme tė shfrytėzuesve tė lėndės sė vjetėr dhe duke marrė parasysh cilėsitė dhe pėrparėsitė tė mediumit elektronik, digjitalizimi, nė radhė tė parė, do tė duhej tė pėrhapė punėn shkencore-kėrkimore, pastaj nė mėnyrėn krijuese e tė menduar mirė, tė paraqet pėrmbledhjet e lėndės sė vjetėr edhe njė rrethi tė gjerė shfrytėzuesish me anėn e projekteve interpretuese dhe paraqitėse.
Puna shkencore-kėrkimore
Me rastin e digjitalizimit duhet tė kihet ndėrmend pėrkufizimi i librit si dygjymtyrėshe e pėrmbajtjes dhe mbartjes i asaj pėrmbajtjeje. Ai dyfish (dikotomi) shprehet veēanėrisht te libri i huaj ku pėrmbajtja e tij ėshtė e pandashme nga bartėsi material, kėshtu qė pothuajse ska riprodhim ideal tė teknikės, e cila do tė mund tė transmetojė atė tėrėsi, shpeshherė, harmonike dhe e pandashme. Pėrveē asaj pėr hulumtuesit e librit tė vjetėr mund tė kenė rėndėsi tė jashtėzakonshme veēanėrisht (specifikat) e njė ekzemplari tė caktuar. Pėr shembull, atyre qė hulumtojnė historinė e librit, tė bibliotekave, tė leximit etj., duhet tu sigurohet qasja e tė dhėnave tė rėndėsishme pėr hulumtimet e tyre, siē janė (regjistrimet, shėnimet, vėzhgimet nga librat (ekslibriset), ilustrimet, iluminacionet, shenjat e shtypshkrimit (tipografike) etj. Prandaj varėsisht nga lloji i hulumtimit, duhet tė sigurohet qasje:
Pėrmbledhjeve, tekstit tėrėsor tė digjitalizuar ose disa pjesėve tė tekstit, librit tė digjitalizuar.
Qasja pėrmbledhjes mund tė ketė tė bėjė me pėrmbledhjet ekzistuese, me pėrmbledhje tė huaja tė lėndės sė vjetėr, por me shfrytėzimin e veēantive tė mediumit elektronik mund tė krijohen edhe pėrmbledhje tė mundimshme (virtuale). Zgjedhja e teksteve tėrėsore tė digjitalizuar do tė varet nga kriteret e miratuara pėr pėrzgjedhjen e lėndės pėr digjitalizim.
Disa pjesė tė tekstit - librit tė digjitalizuar, (p.sh. faqja e parė ose ndonjė faqe tjetėr me ekslibriset dhe me shėnime tė llojllojshme, faqe tė ilustruara, tabela) duhet tė pėrfshihen nė shėnimin bibliografik. Fotografitė e digjitalizuar paraqesin vlerėn shtesė pėr shėnimin bibliografik, kurse shkencėtarėt janė pikėmbėshtetės pėr hulumtimet e tyre. Shembull i mirė ėshtė trupėzimi (mishėrimi, vėnia nė jetė, inkorporomi) i fotografisė nė shėnim bibliografik tė projektit tė krijimit tė katalogut tė pėrbashkėt tė librit gjerman.
Interpretimi
Kushtet e pėrgatitura mirė pėr punė kėrkimore-shkencore mund tu kthehen bibliotekave nė trajtė tė bashkėpunimit me punėtorėt shkencorė dhe kulturorė me rastin e shestimit tė projekteve tė ndryshme digjitale, tė cilat nėpėrmjet tė interpretimit tė temave tė ndryshme dhe tė rikonstruktimit tė disa periudhave etj. do tė mund tė shfrytėzoheshin maksimalisht tė gjithė pėrparėsitė tė mediumit elektronik, kurse lėnda e vjetėr tė bėhet tėrheqėse (aktive) pėr njė rreth tė gjerė shfrytėzuesish.
Projektet e tilla tė interpretimit shėrbejnė nė radhė tė parė pėr qėllim tė edukimit. Ato mund tė dalin edhe si rezultat i bashkėpunimit tė institucioneve trashėguese dhe arsimore, pėrkatėsisht tė bėhen pjesė e programeve mėsimore tė fakulteteve. Si shembull tė bashkėpunimit tė tillė po e pėrmendi projektet The Frautschi Virtual trchive dhe The Wisconsin kasaj, tė cilin nė bazė tė lėndės (letrave tė pabotuara tė familjes Frautschi) e kanė depozituara nė Institutin Max Kade nė Madison (Wisconsin) e kanė botuar studentėt e shkencave tė informimit dhe tė bibliotekarisė nė Universitetin Wisconsin nė kuadrin e kolegjit tė Pėrmbledhjes sė posaēme nė rrethimin digjital.
Success story e familjes mėrgimtare Frantschi ėshtė paraqitur nėpėrmjet tė letėrkėmbimit (korrespondencės) tė anėtarėve tė saj nė Zvicėr dhe Amerikė (The Frautschi Letters Virtual Archive), dhe ajo mė pastaj u vu nė kontekst tė gjerė, qė nė mėnyrė shumėmedial (multimedial) paraqet periudhėn e gjysmės sė dytė tė shekullit 19-tė, kurse u krijua ai tregimi (The wisconsin Masaic).
Prezantimi
Me qėllim tė reprezentimit mund tė organizohen p.sh. Ekspozita. Por, me kėtė rast duhet tė jemi tė vėmendshėm qė tė mos biem nė grackėn e kontrollit tė pėrciptė (dhe tė bezdisė) tė ekspozitave tradicionale tė librave ose tė dorėshkrimeve, tė cilat paraqiten tė hapura nė njė faqe nė vitrina tė mbyllura mirė.
Duke qenė se libri, dorėshkrimi nuk ėshtė vetėm vepėr arti ēfarė dėshirohet tė paraqitet nė ekspozitat tradicionale, ajo mund tu paraqitet mė pėrshtatshėm ekspozitave nė rrethimin elektronik (p.sh. tė shikosh ekspozitėn nė faqet e rrjetit tė Bibliotekės britanike: Aspects of the Victorian Book.
Nė vitin 1990 nė Budapest ėshtė hapur ekspozita e kodeksit nga pėrmbledhja e famshme e Matijash Korvinit. Kodekset e vlefshme, tė shpėrndarė, nė tėrė Evropėn, me zellin e organizatorit ishin grumbulluar pėrkohėsisht nė ekspozitėn nė Bibliotekėn Szeche nyi, qė ėshtė shėnuar nė katalogun e pėrhershėm. Ndonėse edhe njė ekspozitė e tillė mund tė merret virtuale duke marrė parasysh, sė paku pėrkohėsisht mbledh lėndėn, e cila pėr shkaqe tė ndryshme nė realitet ėshtė e papajtueshme (nė kėtė rast ėshtė e shpėrndarė nė shumė vende, ekspozita digjitale, virtuale duket zgjidhje mė e mirė pėr ndėrmarrje tė tilla. Jo vetėm qė shmangen rreziqet dhe shpenzimet e transportit, tė sigurimit etj., por ekspozita bėhet mė e afrueshme pėr njė rreth tė gjerė shfrytėzuesish pėr njė kohė tė pakufizuar.
Lėnda e digjitalizuar mund tė pėrdoret pėr rishtypjen e lėndės sė rrallė dhe tė rrezikuar bibliotekare, pėr pėrpunimin e monografive, studimeve dhe tė publikimeve tė tjera pėr bibliotekėn, dhe sipas shembullit tė muzeve, pėr qėllime marketingu (p.sh., kartolina tė ilustruara, poster, kalendarė etj.)
Kriteret e pėrzgjedhjes sė lėndės pėr digjitalizimin
Duke pasur parasysh moton mbi kėtė tekst, pėrcaktimit tė kritereve tė pėrzgjedhjes tė lėndės sė vjetėr pėr digjitalizim duhet pėrveshur me zell (me kujdes). Domethėnė, kjo ėshtė njė procedurė e koklavitur qė pėrfshinė gjykime dhe vendime tė rėndėsishme strategjike nė veprimtarinė e bibliotekės, e nė radhė tė parė i pėrket natyrės pėrmbajtėse dhe materiale, formale tė lėndės qė do tė digjitalizohet, nga zgjidhja e sė cilės formati dhe natyra e prodhimit digjital, pėrshkrimi i tij, arritshmėria dhe arkivimit.
Me rastin e zgjedhjes sė lėndės sė vjetėr pėr digjitalizim kriteri kryesor (themelor) ėshtė vlera e saj qė mund tė kuptohet si vlerė pėrmbajtėse dhe vlerė formale. Pėr sa i pėrket vlerės pėrmbajtėse tė lėndės sė vjetėr, ka qenė e zakonshme veēanėrisht tė theksohen veprat shkencore. Mirėpo, fushat e lėna pas dore tė artit dhe letėrsisė, patjetėr janė themelore me rastin e hulumtimit dhe rikonstruktimit tė historisė kulturore dhe intelektuale tė ndonjė periudhe, dhe pėr kėtė arsye do tė duhej tė baraspeshohej zgjidhja e lėndės kėshtu qė tė jenė tė pėrfaqėsuara njėsoj edhe fusha shkencore, edhe fusha artistike-letrare. Pėrkundrejt studimit tė ashtuquajturės kulturė e lartė, hapen edhe fusha tė reja tė diturisė qė merren me hulumtimin e rrethanave dhe dukurive shoqėrore, kulturore dhe politike, e madje edhe tė jetės sė pėrditshme tė ndonjė bashkėsie.
Prej kritereve formale patjetėr mė i rėndėsishmi ėshtė rrallėsia dhe veēantia e njėsisė. Veēantia si kriter mund tė jetė problematik ke dorėshkrimet sepse secili dorėshkrime quhet unikat (i vetėm). Mirėpo, nuk ėshtė e mundur dhe nuk ka as nevojė qė secili dorėshkrim tė digjitalizohet. Pėr kėtė arsye duhet dhėnė pėrparėsi dorėshkrimeve tė vjetra, kopjeve tė rralla tė librave (ato gjithmonė nuk janė inkunabule), vepra qė nuk janė botuar nė ribotime etj.
Kopjet e ekzemplarėve mė tė precizuar kanė pėrparėsi. Nė atė kategori patjetėr hyjnė gazetat e vjetra tė cilat pėr shkak tė letrės sė thartė pothuajse shpėrbėhen. Sipas kėsaj del se lėnda nga gjysma e dytė e shek. 19-tė dhe mė tutje ėshtė mė e rrezikuar se librat e botuara para pesėqind vjetėsh. Nė raste tė tilla zėvendėsimi (substituti) ėshtė mėnyra e vetme e qasjes lėndės sė tillė. Pėrpos kėsaj shkak i arsyeshėm, pėr lėndėn gazetareske, digjitalizimi gjithashtu ėshtė me rėndėsi thelbėsore edhe pėr arsye tė mundėsisė tė rikonstruktimit, pėrkatėsisht tė plotėsimit tė mangėsive nė periodicitet etj. Kjo vlen edhe pėr librat e dėmtuar, pėr kopjet e paplota, pėr tė cilat mund tė rikonstruktohet kopje ideale duke shtuar faqet qė mungojnė.
Pėr shfrytėzim mė tė lehtė, trajta e digjitalizuar po ashtu ėshtė jashtėzakonisht e pėrshtatshme pėr pjesė tė vogla tė tekstit, siē janė: pllakatet, afishet, publikimet nė njė faqe, libra tė ilustruar etj. Por, jo vetėm pėr kėtė arsye. Ajo lėndė, me pa tė drejtė e quajtur jetėshkurtėr (efemere), sipas pėrmbajtjes mund tė jetė shumė interesante pėr studimet e dukurive tė ndryshme tė pėrmendura shoqėrore dhe kulturologjike, siē janė tė mėsuarit e shkrim-leximit, arsimimi, sjellja nė shumicė (masive) shprehitė dhe ritet e grupeve tė ndryshme tė ndonjė bashkėsie etj.
Kur ėshtė fjala pėr dorėshkrime, duhet tė kihet parasysh si sa mė poshtė: vetėm kalimi (bartja) nė medium tjetėr nuk do tė lehtėsojė thelbėsisht qasjen. Nė qoftė se me tė vėrtetė ėshtė fjala pėr demokratizimin e qasjes, atėherė duhet llogaritur se dorėshkrimet burimore tė digjitalizuara nuk do tė shfrytėzohen vetėm si origjinal pėr hulumtime shkencore-profesionale paleografike etj., por ai duhet tė jetė i arritshėm edhe pėr njė rreth mė tė gjerė shfrytėzuesish. Pėr kėtė arsye dorėshkrimi i digjitalizuar, veēanėrisht tė vjetrat, duhet tė pajiset edhe me traslibrimit dhe me mjete tjera ndihmėse qė do tė lehtėsonin shfrytėzimin e tij.
Tė gjitha veprimet qė i paraprijnė digjitalizimit tė lėndės sė vjetėr duhet tė kenė parasysh se a digjitalizohet teksti qė konsultohet ose teksti qė lexohet. Me fjalė tė tjera, edhe nga varet se a do tė digjitalizohen tekste tė tėra, pjesė tė tekstit ose madje pėrmbledhje tė tėra.
Pėrpunimi i lėndės sė vjetėr
Pra, nė qoftė se mbrojtja kuptohet si nismė pėr pėrmirėsim tė qasjes dijes sė grumbulluar (akumuluar) tė njeriut, shfrytėzuesit, sidomos tė larguar (nė kuptimin hapėsinor, por edhe kohor) duhet tė transmetohen sa mė shumė tė dhėna katologimet-bibliografike pėr dokumentin burimor (pėr gjendjen e tij, kontekstin nė tė cilin ėshtė ndėrtuar ose tė cilit i takon, prejardhjen e tij etj), si dhe tė dhėna pėr riprodhimin digjital nė mėnyrė qė tė sigurohet pėrdorimi i tij. Me fjalė tė tjera qasja riprodhimeve tė digjitalizuara ėshtė e lidhur ngushtė me pėrpunimin e tyre katalogjik.
Me rastin e pėrcaktimit tė rregullave pėr pėrpunimin e katalogimit tė riprodhimeve ēėshtje themele qė ėshtė shfaqur edhe te pėrpunimi i mikrotrajtave), se a ėshtė fjala thjeshtė pėr kopje apo pėr botim tė ri. Nga pėrgjigja nė atė pyetje varet vendimi qė vijon: a do tė pėrshkruhet trajta e digjitalizuar nė shėnim (vėzhgim) tė veēantė apo tė dhėnat pėr tė do tė pėrmendėn nė shėnimin ekzistues tė origjinalit. Nė qoftė se vendosen pėr shėnim tė veēantė, atėherė duhet tė pėrcaktohet saktė pėrmbajtja e tij, domethėnė sa tė dhėna nga origjinali do tė pėrsėriten nė tė. Pėr shembull, nė qoftė se pajtohemi me faktin se shfrytėzuesi i lėndės sė vjetėr njė botim tė caktuar, e madje edhe ekzemplarin pėr shkak tė veēantive tė tij (ilustrimeve, krahasimeve e tė tekstit me origjinalin-kalocionet), tė vėllimit, lidhjes, filigraneve etj, atėherė atij nuk duhet ti kufizohen ato tė dhėna. Por, ka edhe mendime tė tjera sipas tė cilave pėrmendja e tė dhėnave tė hollėsishme pėr origjinalin nė shėnimin e botimit digjital mund tė ndikojė hutueshėm. Sė paku lidhur me pėrmbajtjen e tė dy shėnimeve (edhe pėr origjinalin edhe pėr botimin digjital) ėshtė e rėndėsishme tė pėrcaktohen e tė zbatohen me konsekuencė tė ashtuquajturat elementet e krahasimit (kolokacionit) tė pėrshkrimit qė janė tė domosdoshėm pėr kėrkime. Se nė shkallė (nė nivel) tė veprės a do tė jetė titulli i vėrtetė apo titulli i vėrtetė i pėrbashkėt? A do tu shtohen atyre titujve edhe vitet e botimeve tė njėsisė qė pėrshkruhet? Pėrdorimi i tyre do tė jap rezultate tė mira nė qoftė se vihet nė jetė modeli i shėnimit tė posaēėm pėr botimin digjital, sepse me ndihmėn e atyre titujve do tė grumbullohen tė gjitha botimet (tė botuara, mikrofilmike, digjitale). Mirėpo, po qe se botimi digjital pėrshkruhet nė po tė njėjtin shėnim me origjinalin, rezultati i kėrkimit (hulumtimit) nuk do tė jetė i vėrtetė (origjinal, autotentik) d.m.th. shfrytėzuesit nuk do ti jap informacion tė plotė pėr tė gjitha botimet.
Nė botė dhe tek ne, ėshtė e pranishme praktika a dyfishtė. Nė disa institucione ose bashkėsi bibliotekash pėr atė lloj lėnde (mikrotrajtat, botimet digjitale) punohen shėnime tė posaēme, kurse nė disa plotėsohen shėnimet e origjinalit. Tek disa ėshtė rregulluar me parime katalogimi, qė interpretohen sipas nevojave tė ndonjė institucioni, bashkėsie, kurse ke disa kjo ēėshtje tashmė po zgjidhet.
Duhet aprovuar rregullorja e katalogjimit tė Kosovės, nė Vėrejtjen hyrėse duhet tė jetė neni i posaēėm, i cili pėrkufizon shtypjen besnike tė dorėshkrimit (faksimilen) ose tjetėr ripėrshkrim si botim tė ri: Ripėrshkrimi besnik i dorėshkrimit (faksimile) ose ripėrshkrimi (ribotimi) tjetėr qė ėshtė shtypur me ndihmėn e pllakave tė shtypshkrimit, tė pėrpunuara me veprim fotomekanik, fotolitografik ose me ndonjė veprim tjetėr sipas radhitjes tė ndonjė botimi tė vjetėr, merret si botim i ri. Sipas enologjisė do tė mund tė pėrfundojmė se atėherė edhe mikrotrajtat dhe produksionet janė botime tė reja. E kjo na pohon pamohueshėm edhe pėrkufizimin e manifestimit tė pėrmendur nė studimin Funcional requirements for bibliographic records. Sipas kėtij pėrkufizimi, manifestimi (ose nė terminologjinė e rėndomtė) ėshtė sendėrtim fizik i shprehjes sė veprės, kurse paraqet tė gjitha objektet qė kanė po tė njėjtat karakteristika pėrkitazi me pėrmbajtjen dhe trajtėn fizike (ndonėse kur bėhet fjalė, p.sh, dorėshkrimi, vepra, shprehja mund tė sendėrtohet vetėm nė njė kopje). Mandej, manifestimi i ri (merret) ai qė gjatė veprimit tė prodhimit ka pėrjetuar ndryshime te caktuara pėrmbajtėse (ndryshime tė ndryshme, shtojca, lėnia mėnjanė) ose ndryshimet e trajtės fizike (madhėsia e shkronjave, llojet e shkronjave, thyerja e faqes; ndėrrimi i mediumit etj). Kjo do tė thotė se, nė krahasim me numrin e madh tė botimeve tė librave tė vjetėr, tė krijuara pothuajse gjatė njė periudhe afėr 400 vjeēare, ato ribotime dhe faksimile, po tė njėjtave vepra nga periudhat e mėvonshme, mikrotrajtat dhe botimet digjitale duhet tė merren si botime, manifestime tė reja. Atėherė nga kjo rrjedh se secili botim i ri duhet tė pėrshkruhet nė shėnim tė posaēėm katalogjik.
Pėr tė gjithė kėtė duhet tė kihet parasysh me rastin e ripunimit dhe plotėsimit tė rregullave katalogimit nė Kosovė qė nuk e pėrfshijnė tė ashtuquajturėn lėndė letrare, e ajo qė moti ėshtė e pranishme nė biblioteka. Deri atėherė, kataloguesve u mbetet tė pėrdorin standarde dhe udhėzime tė ndryshme ndėrkombėtare. Pėr lėndėn, pėr tė cilėn bėhet fjalė nė kėtė punim patjetėr do tė jep ndihmė Udhėzime pėr katalogjizimin e riprodhimeve hartuar nė Bibliotekėn Kombėtare Universale.
5. Teknikat
Pėrzgjedhja e teknikės pėr digjitalizim varet nga qėllimi qė dėshirohet tė arrihet me digjitalizim. Po qe se ėshtė qenėsore vetėm tė sigurohet qasja, atėherė mund tė shfrytėzohen tashmė regjistrimet mikrofilmike dhe riregjistrimet e ngjashme tė lėndės burimore (origjinale).
Meqenėse sasi tė mėdha tė lėndės sė vjetėr tashmė janė bartur nė tjetėr medium, mė sė tepėrmi nė mikrofilm, si teknikė parėsore duhet tė zgjidhen skedarėt e zėvendėsimeve ekzistuese. Pėr shembull, me projektin Early English Books Online (EEBO) do tė digjitalizohen 125 000 librash tė vjetra angleze tė mikrofilmuara, tė cilat nė atė mėnyrė do tė jenė tė arritshme nė web.
Por, para se tė jetė marrė vendimi pėrfundimtar pėr teknikėn e digjitalizimit, ėshtė mirė tė vėrtetohet se ēka dhe si ėshtė mikrofilmuar. Pėrvojat e vendeve tė tjera tregojnė se rėndom ėshtė mikrofilmuar lėnda qė ėshtė jashtėzakonisht e vlefshme dhe e rrallė (veēanėrisht dhjetė vjetet e fundit me qėllim tė depozitimit (konservimit) tė lėndės sė tillė nė medium tjetėr pėr arsye tė rreziqeve tė luftės, tashmė tė pėrmendura; qė kanė rrezikuar nė zhdukjen e origjinaleve, mė sė shumti ėshtė shfrytėzuar lėnda, lėnda vizualisht interesante etj. Ėshtė e ēartė se tė gjithė mikrofilmat nuk do jenė tė pėrdorueshėm sepse nuk janė regjistruar sipas standardeve bashkėkohore. Gjithashtu duhet tė mėnjanohen mikrofilmat tė regjistruar pa cilėsi tė duhur qė mund ti transmetojnė informacion tė gabuar pėr origjinalin shfrytėzuesit tė tashėm dhe atij tė ardhshėm.
6. Financimi
Meqenėse digjitalizimi ėshtė njė proces mjaft i shtrenjtė, pėr tė cilin nga pėrllogaritjet modeste tė bibliotekave shpeshherė ėshtė vėshtirė, kurse nganjėherė ėshtė e pamundur tė ndahen mjete, do tė ishte e dėshirueshme qė pėr projekte tė menduara mirė tė kėrkohen sponsor jashtė botės letrare. Shembull i njė bashkėpunimi tė tillė ėshtė, p.sh. digjitalizimi i njė pjese tė pėrmbledhjeve mė tė njohura tė shtypit (kalimtar, jetėshkurtėr) tė vogėl John Johnson Collection of Printed Ephemera, nga Biblioteka e oksfordit Bodlleiane, qė e ka financuar Toyota. Meqenėse Toyota ėshtė fabrikė, e cila prodhon automobila, nuk ėshtė e jashtėzakonshme sepse lėnda e digjitalizuar ėshtė ajo qė ilustron historinė e automobilizmit dhe mėnyrat tjera tė transportit. Ndonėse supozohet se me rastin e sendėrtimit tė kėtij projekti janė harmonizuar interesat e tė dy palėve, duhet tė paralajmėrohet pėr rrezikun qė financuesi, dhuruesi (donatori) ti paraqit kushte bibliotekės, d.m.th. tė pėrcaktoj se ēka do tė digjitalizohet duke u ndėrlikuar nė kėtė mėnyrė nė planet dhe programet e saj tė punės.
E nga ana tjetėr, bibliotekat duhet ti ruhen edhe vėrshimit tė financuesve, dhuruesve (donatorėve) tė mundshėm.
Kėshtu shembulli i Bibliotekės Kombėtare tė Australisė tregon se ėshtė e mundur tė zbatohet njė plan mjaft ambicioz i krijimit tė arkivit kombėtar tė burimeve tė informacioneve elektronike dhe i digjitalizimit tė sasive tė mėdha e tė rėndėsishme tė lėndės bibliotekare (fotografi, harta gjeografike, dorėshkrimeve, shėnimeve tingullore etj.) nė bashkėpunim me institucione tjera kulturore, i cili pėrfshin jo vetėm angazhimin e pėrbashkėt profesioni, por edhe ndarjen e shpenzimeve.
7. Shfrytėzimi
Megjithėse nė pėrgjithėsi fjala ėshtė pėr lėndėn mbi tė cilėn ka rrjedhė e drejta e autorit i krijuesit tė saj, bibliotekat, institucionet si pronare tė lėndės origjinale qė ėshtė digjitalizuar shfrytėzuesve mund tua kufizojnė pėrdorimin e saj vetėm pėr hulumtime vetjake etj., kurse riprodhimin tė lejojnė nėn kushte tė caktuara. Kėshtu, pėr shembull, nė pėrputhje me dispozitat mjaft tė rrepta tė ligjit britanik tė mbrojtjes sė tė drejtės sė autorit, nė faqet e rrjetit tė projekteve digjitale tė Bibliotekės Bodleiane janė theksuar qartė rregullat e shfrytėzimit tė lėndės tekstuale dhe tė fotografisė. Fotografitė guxohet tė merren nė kompjuterin vetjak, por mund tė bėhet njė kopje pėr hulumtime vetjake ose pėr ligjėratė (mėsimdhėnie), nė tė cilėn duhet tė theksohet shenja (sinjatura) dhe numri i faqes ose lista e publikimit nė tė cilėn ėshtė botuar origjinal. Nė dokumentin mbitekstar (hipertekstar) vetjak ėshtė e lejueshme vetėm tė vihen fotografitė URL, por jo edhe vetė fotografia, ndėrsa pėr publikim dihet tė kėrkohet leje me shkrim nga ana e Bibliotekės.
Me kufizime (restrikcione), jepen edhe tė dhėna teknike pėr cilėsinė e madhėsinė e fotografive dhe porosi pėr zgjedhjen e disa varianteve. Riprodhimi i paautorizuar pengohet edhe me cilėsinė e dobėt tė fotografive tė arritshme me fjalė tė tjera, shfrytėzuesi qė dėshiron fotografi mė cilėsore ėshtė i shtrėnguar qė ti drejtohet shėrbimit fotografik, i cili do tia punojė, e natyrisht, edhe do ti paraqet pėr fotografi tė gatshme pėr riprodhim mė tė gjatė.
8. Pėrfundim
Me gjithė pasigurinė e mediumit elektronik, digjitalizimi, si metodė qė ofron qasje mė tė thjesht dhe demokratike, posaēėrisht fondeve tė vlefshme ose pjesėve tė atyre fondeve dhe ndėrmjetėm, mbrojtjen e origjinalit nga shfrytėzimi tejmase ose i panevojshėm, vjen e po bėhet pjesė e rėndėsishme e veprimtarisė sė shumė bibliotekave, veprimtari qė duhet tė mendohet mirė. Me kėtė rast ėshtė e domosdoshme pėrgjigja nė pyetjen ēka, pse dhe si tė digjitalizohet.
Nė kėtė punim vetėm janė pėrmendur disa pėrsiatje pėr ato ēėshtje tė nxitura me leximin deri nė fund tė literaturės profesionale, sidomos tė njė vargu studimesh e publikimesh qė i ka botuar Evropean Commission on Preservation and Access, e qė pėrmendėm nė regjistrimin e literaturės. Ato pėrsiatje janė pranuar edhe me pėrvojat e bibliotekave tė mėdha botėrore, sikurse Bibliotekat britanike, Bodleiane e oksfordit, Bibliotekat e kongresit etj. Drejtimet (adresat) e atyre projekteve pėrmendėm nė shtojcėn e kėtij punimi.
Natyrisht qė pėrgjigjet konkrete, d.m.th. projektet e pėrgatitura saktė pritėn nga secila bibliotekė qė vendos tė digjitalizoj lėndėn e vet. Pritet tė dėshmojnė zgjedhje tė arsyeshme tė lėndės dhe krijimtarisė nė paraqitjen e saj. Pėrveē kėsaj, njė rėndėsie tė jashtėzakonshme ėshtė shqyrtimi i mundėsisė sė shfrytėzimit tė origjinaleve ekzistuese tė riprodhuara. Sepse, po qe se nė intervale tė caktuara me zbulimin e teknikave tė reja tė riprodhimit gjithnjė do tė regjistrohet lėnda sėrish, do tė ndodhė njė situatė paradoksale: njė pjesė e rėndėsishme e trashėgimisė sonė tė shkruar qė duhet tė mbrojmė do tė humbet, d.m.th. do tė zhduket pikėrisht nėpėrmjet tė procesit tė mbrojtjes sė saj.
_______________________
L I T E R A T U R A
1.Biblioteka Corviniana: 1490-1990 / International Corvina Exhibition on the 500 Anniversary of the Death of King Matthias, National Szechenyi Library. 6 April 6 October 1990. Budapest: National Szechenyi Library, 1990.
2.Cameron, Jasmine. Breaking down the barriers: new directions for the national Library of Australia. // 69 IFLA General Conference and Council, 1-9 August 2003, Berlin. http://www.ifla.org/IV/ifla69/papers/027e-Cameron.pdf (2003-12-03)
3.Copeland, Ann. Works and digital resources in the catalog: electronic versions of Book of Urizen. The Kelmscott Chauer and Robinson Crusoe. // Cataloging and classification quarterly 33, 3-4 (2002), 161-180.
4.Fabian, Bernhard. Preservation a personal view. // Choosing to preserve: towards a cooperative strategy for long-term access to the intellectual heritage: papers of the international conference organized by the European Commission on Preservation and Access and Die Deutsche Bibliothek, Leipzig/Frankfurt am Main, March 29-30, 1996 / ed. By Yola de Lusenet. Amsterdam: Europan Commision on Preservation and Access, 1997. Str. 17-37.
5.Fabian, Bernhard. Towards an integrated European printed archive. // The European printed heritage: c. 1450c. 1830: present and future. London: The Consortium of European Research Libraries, 1998. Str. 15-30.
6.Functional requirements for bibliographic records: final report / IFLA Study Group on the Functional Requirements for Bibliographic Records: approved by the Standing Committee of the IFLA Section on Cataloguing. Muchen: K. G. Saur, 1998.
7.Guidelines forusing UNIMARC for microforms. http://www.ifla.org/VI/3/p1996-1/guid2.htm (2003-12-02)
8.Hazen, Dan; Jeffrey Horell; Jan Merill-Oldham. Selecting research collections for digitization. Washington, DC: Council on Library and Information Resourcers; Amsterdam; European Commision on Preservation and Access, 1998.
9.ISBD(CF): International standard bibliographic description for computer files. London: IFLA Universal Bibliographic Control and International MARC Programme, 1989.
10.ISBD(CR): International standard bibliographic description for serialsand other continuing resourcers: revised from ISBD (S) Working Group; approved by the Standing Committees of the IFLA Section on Cataloguing and the IFLA Section on Serial Publications. Munchen: K.G. Saur, 2002. (UBCIM publication; n.s., vol. 204)
11.ISBD(CM): International standard bibliographic description for cartographic materials / recommended by the Joint Working Group on the International Standard Bibliographic Description for Cartographic Materials set up by the IFLA Committee on Cataloguing and the IFLA Sub-section of Geography and Map Libraries. London: IFLA International Office for UBC, 1977.
12.ISBD(ER): Medunarodni standardni bibliografski opis elektronicke grade: preradeno izdanje ISBD (CF)-a: Medunarodnoga standardnoga bibliografskog opisa racunalnih datoteka / preporucila Radna grupa za pregled ISBD(CF)-a; s engleskog prevele, hrvatske primjere odabrale i izradile Tanja Buzina i Sofija Klarin. Zagreb: Hrvatsko knjiznicarsko drustvo, 2001.
13.ISBD(NBM): International standard bibliographic description for non-book materials. London: International Program for UBC, 1977.
14.ISBD(PM): International standard bibliographic description for printed music / edited by Marie-France Plassard. Rev. ed. Munchen: K.G. Saur, 1991
15.Klarin, Sofija. Upute za katalogiziranje digitalnih reprodukcija. Zagreb: Nacionala I sveucilisna knjiznica, 2003. (radna inacica).
16.Laszlo, Zelimir. Web-umjetnost. // 5. seminar Arhivi, knjiznice, muzeji: mogucnosti suradnje u okruzenju globalne informacijske infrastructure: zbornik radova / ur. Mirna Willer I Tinka Katic. Zagreb: Hrvatsko knjiznicarsko drustvo, 2002. Str. 1-7.
17.Ostrow, Stephen E. Digitizing historical pictorial collections for the Internet. Washington, DC: Council on Library and Information Resources; Amsterdam: European Commission on Preservation and Access, 1998.
18.Porck, Henk J. Mass deacidification: an update of possibilities and limitations. Amsterdam: European Commission on Preservation and Access; Washington: Commission on Preservation and Access, 1996.
19.Porck, Henk J. Rate of paper degradation: the predictive value of artificial aging tests. Amsterdam: European Commission on Preservation and Access, 2000.
20.Rothenberg, Jeff. Avoiding technological quicksand: finding a viable technical foundation for digital preservation. Washington, DC: Council on Library and Information Resources; Amsterdam: European Commission on Preservation and Access, 1999.
21.Schwartz, Werner. European Register of Microform Masters (EROMM): supporting international cooperation. Amsterdam: European Commission on Preservation and Access, 1996.
22.Smjernice za uporabu formata UNIMARC za opis electronicke grade / prevela I hrvatske primjere izradila Sofija Klarin. http://www.nsk.hr/e-izdanja/421118093.htm (2003-12-2)
23.Verona, Eva. Pravilnik I prirucnik za izrabdu abecednih kataloga: drugi dio: katalozni opis. Zagreb: Hrvatsko bibliotekarsko drustvo, 1983.
24.Webwr, Hartmut; Marianne Doerr. Digitisation as a method of preservation: final report of a working group of the Deutsche Forschungsgemeinschaft. Amsterdam: European Commission on Preservation and Access; Washington: Commission on Preservation and Access, 1997
25.Willer, Mirna. Metapodaci za dugurocnu zastitu electronicke grade. // 5. seminar Arhivi, knjiznice, muzeji: mogucnosti suradnje u okruzenju globalne informacijske infrastructure: zbornik radova / uredile Mirna Willer i Tinka katic. Zagreb: Hrvatsko knjiznicarsko drustvo, 2002. Str. 55-69.
Prishtinė, mė 08.062007 |
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
