| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » QYTETET ILIRE, AMANTIA NĖ SYRIN E NJĖ STUDIMI |
| Postuar mė datėn: 2007-02-28 02:24:03 nga admin1 :: Kategoria: Histori |
| » Opcionet për artikullin |
|
Antikiteti,helenėt janė ilirė tė zbritur nė Egje
Nga GĖZIM LLOJDIA
Drejtor i parkut Arkeologjik Amantia
Mė ka dhembur shpirti,kur lexoja njė sugjerim qė kishte dhėnė ishdrejtori i mėparshėm i parkut arkeologjik Amantia pėr qytetėrimi Amanta dhe nė veēanti pėr kohėn e ngritjes,rėnies pra koha kur u bė njė qytet i vėrtetė,por ajo qė mė ka shqetėsuar ishte pikėrisht injoranca me tė cilin kėta dunbadist nisin tė pėrcjellin informacione palexuar asnjė germė pėr kėtė qytet,ndonėse shteti ynė u kishte vėnė njė rrogė goxha tė majme pėr tė qenė me tė vėrtetė njė personalitet,por ajo qė kėrkon zhbirim ėshtė fakti se si mund tė bėhesh i ditur pa lexuar asgjė nga ky qytetėrim pa shfletuar faqe tė studjuesve tė huaj qė kanė rrahuar tej e pėrkėtej Amantin me kėmbė nėpėr llohė e mote tė mbara e tė mbrapshta,nė zhegun e verės dhe kanė nxjerrur qindra faqe me parat e tyre duke u shprehur kaq human dhe kaq realistė pėr kėto thesare qė i brente dheu,qė i mbante nėntoka jonė fshehur. Mirėpo duke lėmė mėnjan kėtė pjesė, qė gjegjet tė rrėmbej gjithshka pa bėrė asgjė,do tė shqyrtoj historinė e kėtij qyteti ilir tė pėrforcuar kaq mirė ose bukurisht mė bukur nė hapėsirat e njė libri tė njė studiuese si Eva Brinja qė ka nxjerrė tek: Antikiteti i saj edhe tezėn se helenėt janė ilirė tė zbritur nė Egje. Megjithėse autorja thekson copyring si njė murrė mbrojtės pėr veprėn e vetė ,do tė shpėrtheja kėtė murr duke i vėnė kazmėn edhe nėn cilėsimin e njė drejtuesi tė parkut Arkeologjik, qė shtrihet sot e gjithė ditėn midis dy lumenjve, Vjosė dhe Shushicė dhe ėshtė i tėrė nė kodrėn e fshatit Ploēė,kur pritet tė besoj nga kjo pranverė tė quhet mė mirė si nė kohėn e tij:Amantia. Nė kapitullin qytet ilire,thuhet se :Megjithėse shteti shqiptar akoma nuk ka njohur njė pėrkushtim financiar dhe moral nga ato qė njehė Perėndimi nė kėtė fushė,vetėm nga gėrmimet e deritanishme pėr trevėn qė pėrmbledh Shqipėria e sotme,kemi numrin e mėposhtėm tė qyteteve(Janė mbi dyzet qytete tė mijėvjeēarit tė fundit prKr)Po tė pėrfshijmė kėtu tė gjithė trevėn qė e kanė banuar dhe jetuar nė lulėzim ilirėt,nga gadishulli i Istrias(kufiri i sotėm i Italisė)deri nė gjirin e Ambrakisė(Arta e sotme e Greqisė) nuk janė mė vetėm dhjetėra,po njė numėr qė e kalon njėqindshen.Duke pėrvijuar fjalėn e Brinjės po shėnojmė disa prej tyre pėr tė mbritur tek Amantia.1-Rosuja.2-Shkodra.3-Lisi.4-Xibra.5-Zgėrdheshi.6-Durrėsi.7-Tiranė.8-Lleshani.9-Belshi.10-Selca e poshtme.11-Lyknidi.12-Babunjė.13- ka bėrė njė kapėrcim.14-Irmaj.15-Pogradec.16-Apolloni.17-Dimali.18-Symiza.19-Treni.20Margėllici.21-Belishovė.22-Mashkjeza.23-Bylysi.24-Klosi.25-Triporti.26-Vlora.27 AMANTIA.238-Kanina.29-Mavrova.30-Oriku.31-Himara.32-Qeparo.33-Borshi.34-Antigoneja.35-Gjirokastra.36-Saofratika.37-Finiq.38-Saranda.39-Kalivo.40-Dobėr..41-Butrint.42-Malathre.43-Cuka e Ajtoit. Por Brinja ecėn duke kėrkuar rrugėn si mėma tė birin pėr tė gjetur edhe zonat.Ja zona I.Zona e brendshme e Ilirisė,pranė liqeneve tė Ohrit dhe Prespės si dhe tė fushės sė Korcės.Kjo zonė pėrfaqėsohet mirė me qytetin e Pelionit.Zona II.
Ēfarė pėrcaktimi bėnė Brinja:Zona e grykės sė lumit Aos (Vjosė sė sotme).Kėtu janė disa qytete,tė cilat pėr nga presporiteteti do tė pėrfaqėsonin zonėn si Bylys,Klos,Amantia,Apollonia......Ndėrsa duke zbritur tek Amantia shkruan Amantėt janė ilirė nga bylinėt(thotė Slykalaqi nė portulanin e tij tė vitit 370-360 pr.Krishtit.Pėr ta pėrforcuar mė tej tezėn qė Skylaksit po i shtojmė disa tė dhėna tė tjera nga autorė tė huaj pėr qytetin ilir tė Amantia.
1-Autorė tė lashtėsisė dhe antikitetit. Amantia i pėrket Ilirisė,amantėt kanė qėnė ilir.2-Pas vitit 148 pe.e.s Amantia bėnte pjesė nė provincėn e Maqedonisė e cila kishte nėn sundim edhe njė pjesė tė Ilirisė sė Jugut.
3-Nė ndarjen e provincave romake nė shekullin e II e.s,Amantia i pėrket Epirit.4-Amantia pėrkrahė Cezarin nė luftėrat civle kundėr Pompeut.5-Nėn muret e saj,ushtria bizantine luftoi kundėr saraqenėve.
1-Amantia ėshtė qytet ilir Shek.IV.pe.s2-Scylacis:amantėt janė ilir nga bulinit dhe Amantia nuk ishte njė qytet grek.Plini duke patur dijeni nga Theompapi i ka quajtur barbarė,amantėt bashkė me bylinėt.
4-Stefan Bizantini:Amantia ka qėnė krahina e ilirėve.Deri diku janė tė qartė edhe kufijtė e territorit tė banuar nga mantot.Nė malet Keraune ata kufizoheshin me konėtė.Fqinjėt juglindor tė tyre ishin amantėt,kurse nė lindje kishin bylinėt.5-Dy qytet Amantia dhe Bylysi kanė patur mardhėnie e afrėsi tė mira,fqinjėsi qė mbrinte nga origjina e pėrbashkėt.6-Amantia si krahinė ndodhej nėn vartėsin e shtetit ilir.7-Dobėsimi i shtetit ilir,fuqizimi i shtetit tė Epirit. Amantia pėrmendet nė pėrbėrje tė kėtij shteti. 8-Duke kapėrcyer vitet 268 p.e.es Amantia ėshtė e pavarur.Pret monedhėn e vet.9-Shekulli i II p.e.s Amantia ruante autonominė.
10-Shekulli i Ipe.es ėshtė e pėrmendur si qytet i Ilirisė Jugore.Nė hartėn jugore tė qyteteve ilir janė edhe Apollonia,Bylysi,Orikumi.11-Plini shqyrton variantin se amantėt ishin barbar dhe tė lirė...
Le tė vazhdojmė me studimin e Brinjės.Ajo sjell veēanti qė pasqyrohet tek murri poligonal.Amantia thotė Brinja,gjithashtu ėshtė ndėrtuar pothuaj nė njė kohė ose pak pėrpara Bylysit nė shek.IV pr Kr.Edhe njė herė dallojmė prosperitetin e kėsaj zone nė mesin e mijėvjeēarit tė fundit pr Kr,ku prej nesh ėshtė njohur si njė zonė e lirė.Ky fakt ėshtė tėrėsisht i vėrtetė dhe mbetet njė ndėr pikat mė tė qartėseushme tė kėtij studimi. Brinja sjell fakte tė njohura por tė studiuara mjaftė me rigorozitet pėr teknikėn e punimit tė gurit pėr ndėrtimin e murrit poligonal i cili kėrkon mjete financiare,zejtarė tė panumėrte nė dispozicion dhe tė kualifikuar. Gurėt e parė nė tokė shprehet Brinja janė mė tė larta se njė bojė njeriu,ky sqarim sa pėr tė krijuar njė ide mbi (pse) cudin e kėtij lloj realizimi.Ky lloj murri poligonal mbetet i paarritshėm. Po sjell disa tė dhėna qė kemi pėr murrin poligonal.Muri I akropolit nė kodrėn e Amantisė qarkon sipas relievit tė kodrės.Mbetet e vlerėsuar teknika e ndėtimit tė tij.Ėshtė punuar shkėmbi duke synuar qė tė vendosen rradhėt e blloqeve si dhe duke realizuar lidhjen me faqen anėsore.duke bėrė faqe tė jashtme tė drejtė vertikale.Gurėt,qė kanė qėnė pjesė pėrbėrse e murit janė gdhendur nė pėrmasa tė mėdha.Kėshtu nga ky lloj latimi, qė ndėrtuesit kanė bėrė ka ardhur forma e tyre e cila ka rezultuar tė jetė :paralelepipedi, poligonal,trapezoidal. Qėllimi i zbardhur, i blloqeve tė latuar ka qenė muri i fort,i mirė .Janė pėrcjell tė dhėnat pėr muret e akropolit. Dhe tė deshifruara nga arkeologėt. Kur muri vendosej nė tokė shprehen arkeologėt,pėrdoreshin blloqe paralelepipedi me fugatura horizontale,vertikale me faqe tė drejtė.Kur murri vendosej nė shkėmb ,arkeologėt kanė gjetur formėn e gurėve poligonal tė vendosur nga dora e ndėrtuesve tė atij qytetėrimi. Tė vėrtitemi sėrish tek studimi i Brinjės .Pasqyrimi i lojrave.Sjell njė fakt qė njė prej statujave gjėndet si pjesė e arkivės sė Muzeut Historik Kombėtar. Njė staturinė bronzi ,10cm e vitit 470 para KR.bėhet fjalė pėr njė fitues.Pak a shumė nė tė njėtin shtrat ecėn edhe studjuesja Nermin Vlora Falaski kur pėrmend qytetin ilir tė Amantias.Pėrmendet stadiumi dhe statujat e vogla tė gjetura atje qė sot kushedi kė muzeum kanė zbukuruar;kur pas vitit 90 muzeu qė ndodhej tek kalaja u vodh dhe u prish ndėrsa muret e nxira skanė ctė tregojnė mė. Stadiumi i Amantia, qė e kamė pėrshkruar nė shumė gazeta brenda e jashtė vendit deri tek Illyria e Amerikės pėrmban tė veēantat mė intriguese .Gjendet nė lartėsi tė mėdha mbi 580 m mbi det .Janė bėrė lojra e gara sportive duke treguar jo vetėm njė teknikė tė veēantė ndėrtimi,por edhe dėshirėn pėr tu marrė me sportet.
Brinja na sjell faktin e monedhės,dhe thotė se Amantia ka pasur monedhėn e saj. E gjejmė karakteristikė pėr Zonat e lira tė Ilirisė,qė qytetet tė veprojnė si shtete,duke pasur monedhat e tyre. Duke pėrcjellur kėto tė dhėna tė rėndėsishme po shtojmė nga studimi ynė dhe i arkeologėve ,qė janė marrė me Amantian disa tė dhėna tė tjera lidhur me zhvillimin ekonomik tė kėtij qyteti ilir si dhe me monedhėn e saj pėr ta bėrė mė tė plotė studimin e Brinjės.
Amantia ky,qytet ilir i ndodhur mes kėsaj hapėsire,por me njė pozicion mbizotėrues nė mes tė dy rrjedhave tė lumenjve nė Ilirin e Jugut kthehet nė epiqendėr tė rrugėve tregėtare madje mendohet se ajo ishte njė nyje e rėndėsishme e rrugėve tregtare qė depėrtonin deri nė thellėsi tė Epirit tė Veriut.Njė varg qytetesh,qė i pėrkisnin kėsaj zone si Bylisi,Apollonia,Oriku dhe Amantia ishin pikėrisht kėto qytete,qė kryenin veprimet tregtare nė rrugėt tregtare,qė depėrtonin deri nė Kaoninė,Antinoninė,Parauajen. Mbishkrimet e shumta qė janė gjendur tė gdhendura nė objektet e qytetit ilir Amantia flasin pėr veprimtarin tregtare mes kėtyre qyteteve si dhe fqinjėsinė e tyre. Kjo lloj tregtie dhe marrėveshje tregtare qė bėnin rrugė mesa duket lindėn pėr tregtinė e metaleve tė kėtyre |
|
llojeve si argjend,bakėr,hekur qė mbrinin nga Iliria Veriore. Amantia ka luajtur njė rol shumė tė rėndėsishėm nė pozicionimin e saj si njė rrugė dalje pėr nė det pėr qendra tė tjera.
Ėshtė pikėrisht silueta e kėtij shekulli kur Amantit forcojnė marėdhėniet e fqinjėsisė me vendet pranė dhe me gjerrė.Ndėrkohė ėshtė Epiri i veriut ,i cili mund tė nxirte pėrfitime pėr shkakun e rrugėdaljes nė det,qė nyjėzohet nė Amantia pėr ta ruajtur kėtė fqinjėsi. Ndėrsa nė krahun tjetėr,erėrat frynin jo tė mbara pėr fqinjėn me Maqedoninė,e cila nuk luante marėdhėnie ekuilibri me fqinjėt. Politika e kėsaj tė fundit ishin pėrcaktuar se jo rrallė ishin zja e pushtimeve tė rėnda dhe luftėrat duke hapur humnera nė kėto marėdhėnie fqinjėsie.
Nė dy shekuj III-II p.e.s qyteti i Amantias ėshtė nė njė garė me kohėn. Kėta shekuj brenda njė limit kohor prej 200 vjetėsh e pėrcaktojnė Amantian si njė qytet qė ka pėsuar lulėzim e zhvillim tė madh.Tė dhėnat, gjurmimet, dokumentimet tregtare nuk bėjnė gjė tjetėr veēse tė sjellin tė shprehin dėshminė pėr njė jetė ekonomike tė zhvilluar.Zgjerohen mardhėniet tregtare,prerja e monedhės nė hullinė ekonomike.Nė fushėn e ndėrtimit veprat monumentale lartėsohen duke pėrbėrė njė arkitekturė tė zhvilluar tė qytetit ilir.Ndėr kėtyre vepra mund tė pėrmenden stadiumi,godina e gjimnazit,tempulli.
400 monedha janė gjetjet qė kanė mbledhur arkeologėt. Kohėpėrdorimi dhe prerja e tyre pėrshkon kėta shekujt shek.IV p.e.s deri nė shek IV e.s.Nė Amantia kanė qarkulluar edhe prerje tė ndryshme tė vendeve tė tjera.
Monedha e Amantia gjykohet se ėshtė prere nga mesi i shek.III-p.e.s-shek I.e.s
Qyteti i Amantias ka qarkulluar njė numėr monedhash tė vendeve tė tjera pėr shkakun e pozitės gjeografike si dhe tė njė ure lidhėse pėr tė zbritur nė det. Ajo pėrcakton njėkohėsisht dhe shkallėt e zhvillimit ekonomik tė kėtij qyteti si dhe tė qyteteve tė tjera ilire.Monedha vendase quhej AMANTAN. Nė fshatin e sotėm tė quajtur Ploēė janė gjetur monedha vendase tė prerė nė Amantia. Monedhat janė prej bronzi me legjendėn AMANTAN.
Studjuesit citojnė faktin se monedhat e Amantias janė prere nga mesi i shekullit tė IIIpe.s,deri nė shekIpe.s.Monedhat amantine janė gjetur rreth 91 copė.Janė prej bronxi.Tipi i monedhave tė gjetura nė Amantia pėrfaqėsojnė tipin Zeus-rrufe.Zeus-Dione-gjarpėr. Artemis-flakse.Tipet qė u pėrkasin periudhave tė mėvonshme Zues-rrufe.Nė amantia kanė qarkulluar monedha tė vendeve tė tjera tė Ilirisė.
Duke ndjekur rrjedhėn e njė studimi tė mirėfilltė pėr qytet ilire mbetemi koshient se studime tė tilla na kanė munguar gjerėsisht duke hapur gropa dhe humnera tė mėdha nė historinė e tė kaluarės,aq sa jo pak herė fqinjėt duke na goditur me njė qėllim tė pėrcaktuar tė na mohonin kohekzistencėn e parardhėsve tanė tonė dhe atyre qė priten tė mbrijnė,duke gjetur jo pak shqiptarė madje punonjės e specialistė tė kėsaj fushe, qė i shpallėn mjaftė qytetet tė tilla si koloni greke,madje ajo qė u kishte mbetur ende pa pėrtypur ishte Amantia.Por tė dhėnat mė tė fundit na sjellin diamantet qė i kishin fshehur pėrpara nesh dhe syve tanė .Nė vitet 4500 para e.sonė njė popullsi e madhe indoevropiane vendoset nė Evropėn Qendrore...thotė studimi i A.Sherratt,pėrgatitur nga A.Spahiu.Ajo popullėsi fliste gjuhėn indoevropiane,gjuhė kjo krejt e ndryshme nga e folmja indoevropiane e popullatės vėndase.Gjatė viteve 3500-2500 ajo e folme indoevropiane quhet proto-kelto-iliro-italike dhe na kujton mitin sipas tė cilit,Iliri,Kelti dhe Galati,tė bijtė e Polifemit kanė qėnė vėllezėr.Gjatė kėsaj periudhe bėhet diferencimi i kėsaj familje gjuhėsore.Dhe popullėsia,pėr tė cilėn bėhet fjalė ndahet nė tri pjesė:ilirėt nė territorrin ė Luizacės e pėrreth saj,keltėt nė anėn perėndimore tė Evropės Qėndrore dhe italikėt nė krahun juglindor tė saj.Ndėrkohė hyjnė nė Evreopė popuj tė tjerė indoevropianė proto-thrakėt-frygėt dhe proto-armenėt.Kurse popullėsia proto-gjermano-balto-sllave ka vėrshuar nė Evropėn Lindore mė vonė.Nė vitet 1500-500 janė pėrhapur tre popuj e parė indoevropianė,tė formuar nė Evropė:keltėt nė pjesėn perėndimore tė Evropės,italikėt nė gadishullin Apenin dhe ilirėt nė Europėn Qėndrore Gjermani lindore,Poloni Perėndimore,Austri Lindore,Hungari e Iliri e mė gjerrė,nė Gadishullin Balkanik.Pra ilirėt pėrbėjnė njėrin nga tre popujt e parė indoevropianė,tė cilėt janė fomruar si etni nė Europė,madje nė Europėn Qėndrore.Ilirėt,keltėt dhe italikėt formuan Europėn indoevropiane.Pėr shekuj tė tėrė ata kanė qėnė zotėr shtėpie.A.Spahiu sjell shprehjen e mirėnjohur tė H.Krahes:Pa ilirėt nuk do tė kishte Spartė,nuk do tė kishte dorė,pa ilirėt nuk do tė kishte romakė.Ilirėt shprehet studimi arritėn njė nivel tė lartė qytetėrimi,qė mund tė krahasohet me qytetėrimin kretas dhe atė mikenas.Ėshtė provuar se objektet arkeologjike tė gjetura nė tumat e zbuluara nė detin Baltik e deri nė Kretė nuk janė transportuar prej grekėve nga Greqia nė Gjermani,sic ishte menduar gabimisht deri kohėt e fundit,por prej ilirėve nga Gjermania nė Greqi.Disa tė dhėna tė tjera tė kėtij studim janė se qė nė shek.III tė e.sonė fiset ilire pėrbėnin burimin kryesor tė ushtarakėve tė zgjedhur tė Romės. Perandorėt ushtarėt tė shquar si Klaud Gotiku,Aureliani,Probi,Diokleciani etj ishin ilirė.Ilirė ishin 9 perandorė ushtarė nga mė tė famshmit nė historinė e Romės.Nė shekullin IV p.e.s prefektura e Ilirisė pėrfshinte Greqinė.Njėsoj si mė parė popullėsia ilire vazhdonte ti jepte Romės,luftėtarėt mė tė zotė,pėr tu bėrė ballė hordhive tė gotėve, hunėve, bullgarėve, sllavėve. Roma thuhet se ka mbijetuar nė saj tė trimėrive tė luftėtarėve ilirė.
Por kėta thesare tashme janė te gjalle. Amantia ėshtė njė qendėr arkeologjike ne luginėn e Vlorės. Dhe pėr te ruajtur kėta thesare,Ministria e Kulturės dhe vete ministri Bujar Leskaj e shpallen atė dhe Orikun, 2 nga parqet arkeologjike ne rrethin e Vlorės,me synimin pėr ta ruajtur,mirėmbajtur dhe pėr ta pasuruar me gėrmime te reja.
|
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
