| » Opcionet për artikullin |
|
Afersisht pesėdhjetė vite mė parė, Europa e dėrmuar nga Lufta e Dytė Botėrore, e armiqėsuar dhe me perspektiva tė zymta, vuri themelet e ėndrrės sė kahershme, pėr unifikimin e kontinentit tė Vjetėr, Europės, perspektivė dhe vizion ky qė tash, duket mė sė qartė i pėrplotėsuar, sidomos i mishėruar nė transformimet e pėrgjithshme qė ka pėrjetuar kontinenti nė kėto dekada dhe tė mirat e pėrbashkėta qė ka arritur t'i realizoj. Pėrveē faktit se Europa u paqėsua, kjo nismė ndėrroj kahen historisė, duke i kthyer armiqėsitė e shumta, nė mirėkuptim e bashkėpunim tė frytshėm, frytet e sė cilės sot i trashėgojnė miliona qytetar ane e kėnd kėtij kontinenti.
Marrėveshja e parė, e njohur si Traktati i Romės, e iniciuar kryesisht pėr ēėshtje ekonomike, me vonė do ravijėzon dhe institucionalizon modelin e organizatės, gjithnjė me tendenca tė unifikimi dhe bashkėpunimit sa mė tė madh. Falė kėtij bashkėpunimi, falė paqes sė qėndrueshme, pikat e ndjeshme, tė cilat shėrbenin si vatra konfliktesh, kufijtė dhe doganat, shpejt u shndėrruan nė mundėsi mė shumė, jo vetėm pėr tė sforcuar paqen, por mbi tė gjitha, pėr tė ngritur nė nivel tepėr tė lartė mirėqenien dhe stabilitetin ekonomik. Kėshtu, duke u vu themelet e Europės, dimensionet dhe pėrmasat e saj bėn qė, siē thoshte shkrimtari dhe ish presidenti i Ēekisė, Vaclav Havel: "Europa tė bėhet atdheu i vlerave tona tė pėrbashkėta" dhe sė kėndejmi, pėr gjitha popujt, tė shihet si vizioni dhe ardhmėria e Shtėpisė sė Pėrbashkėt. Mė gjithė tė arriturat e dukshme, nė kėto pesėdhjete vite tė ekzistimit, edhe sot vazhdojnė tė shtrohet pyetja e dilemat debutuese: ēka ėshtė Europa e ēfarė pėrfaqėson ajo, cilat janė shtyllat tė cilat kanė bėrė tė mundur ndėrtimin e paradigmės sė pėrbashkėt, rreth sė cilės mund tė ndėrtohet njė koncept kaq i madh e kaq unik, ēfarė ėshtė ajo qė i bashkon kėta popuj heterogjen, madje me memorie tė armiqėsuar nė tė kaluarėn, a ėshtė Europa koncept gjeografik apo kulturor, a ėshtė tradita e pėrbashkėt religjioze, antike apo vlerat e demokracisė kėto qė i bashkojnė? Kėto pyetje dhe dilema, sa do qė mbėshtillen nga njė tisi i moskuptimit, nė gjendjen faktike ēfarė shohim sot, kanė marr trajtėn reale tė dukjes, megjithatė pėrbėjnė debat dhe shqetėsime nė vete, jo vetėm brenda kėtij unioni, por edhe nė vendet te cilat aspirojnė qė nė njė tė ardhmen t'i bashkohen kėsaj organizate, pėr tė rrumbullakuar kėshtu ėndrrėn pėr krijimin e Shteteve tė Bashkuara tė Europės. Ndėrsa, nė mėnyrė tė veēantė, kėto pyetje tingėllojnė fuqishėm nė realitetin shqiptar, pėr tė qenė shqetėsime publike tė vazhdueshme, edhe pse qendrat politike shqiptare, tashmė kanė proklamuar objektivat e paevitueshme pėr bashkim mė kėtė Familje. Nėse do synonim tė gjenim njė mendim sintetizues tė gjithė asaj qė ėshtė Europa, njė pėrgjigje tė thuktė, me shumė shtresime semantike dhe me konotacione reale definuese, atė e gjėjmė nė idetė dhe mendimet qė jep njėri ndėr themeluesit e kėtij koncepti, ish ministri i jashtėm Francez Robert Schuman, nė librin e tij "Nė emėr tė Europės", kur shkruan se: "Europa para se tė jetė Aleancė ushtarake apo entitet ekonomik, duhet tė jetė bashkėsi kulturore nė kuptimin mė tė lartė tė kėsaj fjale". Ky shtresim semantik, vėnė atė qė konsiderohet element bazik pėr tė ndėrtuar shtėpinė e pėrbashkėt europiane. Kultura me gjitha shtresimet e saja pėrbėn bėrthamėn qė mundėson Gadishulli Ballkanik, Europa Qendrore dhe Skandinavia tė jenė pjesė e kėsaj familje. Idealisti i madh francez, Robert Schuman, i angazhuar thellė nė kėtė idealitet politik, nė referencėn e lartėshkruar, por mė gjerė nė librin e tij tė vetėm tė angazhimit politike e ideor, na jep konturat e vėrteta tė ideve dhe principeve mbi tė cilat ndėrtohet dhe funksionon Europa e Bashkuar. Mė tej, nėse marrim pėr bazė kėtė dijetar dhe ideolog, por edhe ministrin e jashtėm tė Italisė sė asaj periudhe , Alcide de Gasperi, por edhe Adenauer-i, shohim se pikėrisht nė shtyllat kulturore dhe traditėn e begatshme qė merr pėr bazė kėtė referencė, ėshtė ndėrtuar ėndrra dhe ideja evropiane. Kjo mė tej ka rezultuar qė tė jetėsohet paqja universale. Performanca e Bashkimit Europian, mė tej, sipas Robert Schumanit shtresohet nė aspektet tjera, tė cilat si komponentė edukuese shėrbejnė pėr tė ndėrtuar kėtė Shtėpi. Dhe kėtu ky, autor pėrmend aspektin tjetėr qė e sheh tė fuqishėm, premisa qė ka ndihmuar krijimin e kėtij unioni, si janė tradita e pėrbashkėt e krishterė, si elemente qė ka ndihmuar demokracinė, e cila nė saje tė traditės religjioze tė krishterė (pėr mė shumė katolike) ka ndihmuar nė sforcimin e demokracisė. Kėtė dimension, autori e sforcon pėrmes idesė se "Demokracia ja detyron ekzistencėn e vet krishterimit". Pėr tė sforcuar me tej kėtė dimension shkruan se: "Demokracia do tė jetė e krishterė ose nuk do tė jetė fare". Por ajo qė gjithnjė duhet ė vėnė nė pah nė kėtė kontekst, ėshtė fakti se rrėnjėt e pėrbashkėta antike, sidomos rrezatimet e fuqishme tė kėsaj kulture nė mendėsinė perėndimore, idetė iluministe dhe humaniste, janė hallka me rėndėsi, tė cilat i gjejnė gjurmėt e thella nė atė qė sot ėshtė ideja e Europės sė unifikuara. Duke u mishėruar ideali i paqes dhe vlerat e pėrbashkėta tė kėtij kontinenti dhe rrezatimet civilizuese, madje fal pikėrisht kėtij dimensioni, urrejtja dhe ndarja qė ka ekzistuar ne Europė, sidomos mes Gjermanisė dhe Francės, me kohė ėshtė shndėrruar nė mirėkuptim dhe bashkėpunim, nė drejtim tė sė mirės sė pėrbashkėt, duke sforcuar tendencat solidare, subdidaritetin dhe solidaritetin dhe duke funksionalizuar demokracisė si bėrthama e shėndoshė, mbi tė cilėn mund tė ekziston kjo organizatė. Zaten, duke u funksionalizuar kėto komponentė dhe duke i diskutuar ndėrvarėsitė e nevojshme, si nevoja pėr t'iu shmangur luftėrave dhe gjakderdhjeve nė kontinentin europian, nė pesėdhjetėvjetorin e saj, me gjithė problemet e brendshme, tė lidhura me funksionimin e saj, me tepėr institucional se sa kulturor, nė tėrėsinė e idesė sė saj, kjo organizatė funksionin dhe realizon qėllimet e saja. Janė kėto shtylla tė fuqishme tė cilat kanė ndihmuar popujt e perėndimit tė transformohen, pėrkundėr vendeve dhe popujve tjerė. Unioni Europian mbushi pesėdhjetė vite qė nga themelimi. Edhe skeptikėt mė tė mėdhenj, por edhe idealistėt e ngjashėm, nuk do e kishin paramenduar kėtė sukses. Pėr botėn perėndimore, popujt e shumtė qė e kanė pėrjetuar dhe jetuar kėtė koncept politike, por me tepėr praktikė, kjo datė, pėrveē se paraqet njė rėndėsi tė posaēme tė kalimi nga mendėsia konfliktuale, nė arenėn e zgjedhjes sė problemeve me dialog, nė anėn tjetėr paraqet shembullin mė tė tė ngadhėnjimit tė dashurisė kundrejt urrejtjes, gjithnjė pėr tė pėrplotėsuar tė mirat e pėrbashkėta, tė cilat sot i gėzojnė gjithė qytetarėt e kėsaj bote, pa asnjė pėrjashtim. Nga ideja e vetpėrkufizimit gjeografik, Europa sot ėshtė shndėrruar nė fuqi politike, ekonomike globale dhe vazhdon idealin e saj. Europa sot ka unifikuar shumė segmente shtetėrore, shumė e mė shumė kompetenca transferohen nė Bruksel. Vlen te pėrmendet vizionet pėr njė politikė tė jashtme tė unifikume, si fryt i kėtij idealiteti. Ideja pėr bashkimin europian tashmė ēdo ditė e mė tepėr po arrihet edhe konstitucionalisht tė sendėrtohet. Vetė takimi i djeshėm i Berlinit dhe Deklarata e Fuqishme ėshtė sinjifikativ se ėndrra evropiane ėshtė nė rrugė tė mbarė dhe ajo po sendėrtohen, nė mėnyrė qė Europa pėrveē se tė jetė atdheu i vlerave tona tė pėrbashkėta, po ashtu vatėr idealesh humaniste, perspektivash a paqes sė pėrhershme. A ėshtė dhe a mund tė jetė Europa vetėm njė krijesė artificiale pėr tė paqėsuar vetėn? Kjo pyetje e dilemė e madhe mbetet akoma tė studiohet, por mė tepėr nėse gjerat i vėshtrojmė nė rrafshin e rezultateve evidente, nė esencėn e fenomenit ēfarė duket europa, pėrtej kėsaj pyetje, europa nė tėrėsi ka dėshmuar, me gjithė dėshtimet e herė pas hershme nė ngritje (dėshtimi i kushtetutės nė Francė dhe Holandė), se ajo mund tė funksionoj mirė dhe se mund tė integroj gjithė popujt europian brenda njė zone tė vetme ekonomike, politike, kulturore, etj. Pėr shqiptarėt kjo ditė duhet tė shėrbej nė shumė dimensione, madje jo vetėm pėr tė soditur tė ardhmen. Me tepėr tė meditojmė me racionalisht se nė themelet e kėtij qytetėrimi jemi bashkė krijues,sepse koncepti kulturor dhe historik i europės, niset pikėrisht nga Gadishulli Ballkanik, dhe pėrfshin gjithė atė qė sot e njohim Europė, shkruan teologu i madh Joseph Ratzinger (Papa Benedikti XVI).
6 Maj 2008 |
|
