| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » TEMPULLI DHE KISHA NĖ LĖMIN E PEĒIT |
| Postuar mė datėn: 2007-07-24 10:31:07 nga admin4 :: Kategoria: Kultura |
| » Opcionet për artikullin |
|
Drejtor i parkut Arkeologjik Amantia
Reportazh
Nga muret mbėshtetėse, pėr tė zbritur nė lėmin e Peēit ėshtė njė e tatėpjetė e mbuluar me barėrat e stinės. Ka buisur lulėria nė kėtė kodrinė. Dhe erėzon mjalti. Bletėt shkojnė e vijnė. Por ngjyra e florinjtė rrėzuar ėshtė ndėr lulėri.
Tempulli i Afrodites nė qytetin antik tė Amantisė gjendet nė lėmin e Peēit. Pėrse i ėshtė sajdisur ky emėrtim, kushedi cili ka qenė Peēi. Por lėmi ėshtė njė fushė e vogėl e ngrehur posaēėrisht, pėr vend falje apo kultesh. Nuk ka pasur ndonjė rrugė kushedi qė nga koha e kooperativizmit, qė rrugėtonte nė tė tjetrin kah, por nė kėtė drejtim pra zbritja nga muret, ku gjendet i kapur muri dhe shkėmbi do tė jetė edhe pjesė e njė projekti rrugor lidhės tė siteve arkeologjike me rrugina tė brendshme. Nga akropoli zbret poshtė nė distancė, por diku mbi 400 hapa. Tempulli shquhet qartazi, sepse gurėt janė tė vendosur dhe planimetria ėshtė nė sipėrfaqe. Duket qė ėshtė njė tempull. Blloqe guri tė gdhendur parapelpiped me pėrmbajtje gėlqerore. Por informatat mė tė vlefshme i ka sjellė S. Anamali. Besohet se aty nga viti 1950 nė kėtė shesh qė gjendet nė distancė nga muret rrethuese ėshtė bėrė njė lloj sondazhi pėr tė gjetur, pėr tė njohur llojin e godinave. Shenja e parė, qė dha rezultati ishte se kjo ndėrtesė ishte tempulli. Nė tė vėrtetėt edhe sot e kėsaj dite nė vendin e quajtur Lemi i Pecit, gjendet tempulli i Afroditės. Ēfarė u zbulua nė kėtė shesh. Themelet e tempullit ato qartazi duken. I orientuar jugperėndim, verilindje. Ka formė katėrkėndėshe. Themelet, qė sot janė tepėr tė ruajtura mirė, kanė gjatėsi 12.15 m, me gjerėsi 6.75 m. Blloqet qė e formojnė atė kanė kėto pėrmasa 1.20 me 1m tė gjerė. Sipas konkluzioneve tė para, qė nxorėn arkeologėt nga shenjat qė shquheshin nė tokė dukeshin se tempulli ka qenė i rrethuar me shtylla, por gjurmė tė tjera murresh ja ku shfaqen edhe brenda tij. Ne jug lindje te majės shkėmbore te Ploēes, afėrsisht 200-300 m. poshtė saj, gjendet njė pllaje jo shumė e madhe, njė ta¬rracė e sajuar, tė cilėn banorėt e fshatit e quajnė Lėmi i Pecit. Kjo pllaje lidhet me akropolin nėpėrmjet njė qafe mjaft tė gjerė e deri-diku tė sheshtė, e cila vazhdon deri te muret ku ndodhej edhe njė portė; anėt e tjera tė kores janė tė pjerrėta. Nga veriu dhe sidomos nga lindja, kodra ka qenė pėrforcuar me njė mur mbėshtetės me kontraforca. Sheshi i vogėl dhe muret mbėshtetėse tė anėve kanė qenė bėrė me qellim qė aty te ngrihej njė godinė monumentale. Pėr tė njohur karakterin e godinės nė Lėmin e Pecit nė vitin 1950 u bė njė sondazh. Mbi sipėrfaqe u gjetėn trungje shtyllash dhe njė tok gurė tė skalitur, tė thyer. Sondazhi nė Lėmin e Pecit nxori nė drite themelet e dy godinave.
|
|
Tempulli i Afrodites ne foto
Godina e pare, me e lashté dhe pa tjetėr me kryesoja, zinte thuajse mesin e pllajės TA. Ajo ishte e orientuar nga jugperėndimi né verilindje. The¬melet e godinės janė té gjaté nga 12,15 m. dhe té gjerė 6.75 m. Ato pėrbehen nga disa bloqe paralelepiped gėlqerore 1-1.20 m. té gjaté dhe 0.90-1 m. té gjerė te punuar miré. Blloqet kane faqet e lėmuara dhe mjaft té drejta, duke dale nga sipėrfaqja e tokės 10 cm. Godina ka njė planimetri katėrkėndėshe me hyrjen nga jugperėndimi; né kėtė ané zgjaten, né té dy qoshet, dy, bloqe 1 m. té gjaté. Pas hyrjes ka pasur njé ambient 5.75 m. té gjaté; ai ndahet nga ambienti tjetėr, me i vogėl (2,30 m. i gjaté) nga njė mur 1 m. i trashé. Pėrreth dhe brenda kėtyre gurėve té themeleve janė ruajtur edhe gjurmé té tjera muresh. Para dhe prapa blloqeve té themeleve u gjetén pjesé té njė shtroje prej rrasash té mėdha, 2 m. té gjera, té rrethuara nga bloqe me té vegjėl se té parét dhe né njė nivel me ta. Njė shtroje tjetėr (0,8 5 m. e gjeré) dhe bloqe gurėsh ka edhe né dy krahėt e vegjėl té godinės. Dy radhe blloqesh 0,50 m. té gjerė gjenden edhe né ambientin e vogėl né fund tė godinės, né njė nivel me blloqet e mureve anėsore. Bloqe gurėsh ka edhe brenda dhe jashtė ambientit té pare por tź ērregullt.
Kėto duhet ti pėrkasin njė ndėrtimi dhe pėrdorimi té dyté tė godinės, me té cilėn duhet té lidhen disa mbeturina shumé té pakta mozaiku, té pėrbėra nga shtresa e poshtme e tij dhe kubikė tė shpėrndare andej e kėtej.
Té dhėnat tregojnė se themelet i pėrkasin njė tempulli, qé ngrihej né kėtė pllaje te vogėl. Tempulli, pėrse del nga pėrmasat e tij, ka qené i vogėl; ai, mesa duket nga ato pak mbeturina qé shihen, ka qené i rrethuar me shtylla. Midis frag¬menteve arkitektonike té gjetur té shpėrndare né Lemin e Pecit, ka edhe trun¬gje shtyllash njė trung shtylle donike me diametėr 0,80 m. dhe pjesa e nje shtyllėze té vogėl, me diametėr 0.40 m. Brenda themeleve té tempullit dhe pėrreth tij, u gjetėn fragmente té tjera arkitektonike shumé té thyera, té cilat i pėrkisnin kėsaj godine: kėto janė copa gjethesh akanthi, dhėmbėza, astragalé e veza prej guri gėlqeror.
Materialet e gjetura, gjaté sondazhit, nuk ndihmojnė pėr té pėrcaktuar ko¬hen kur u ngrit tempulli as hyjninė, kultit tź cilit ai i shėrbeu. Jemi té prirur té mendojmė qé tempulli té jeté ndėrtuar aty nga shek. III para erės sonė dhe se rindėrtimi, shtresa me mozaik té jeté béré né shek. II. erės sonė.
Pėrse tempulli ka emrin e Afroditės. Dhe si e ka shpjeguar Mathieu Areft emrin Afėrditė: Afroditė=afėr dita. Lindja e Afėrditės perėndesha e Dashurisė, Bukurisė dhe dėshirės ėshtė shumė e diskutueshme. Dihen dy versione. Versioni i parė ėshtė ai i Homerit qė pohon se ajo ėshtė bija e Zeusit dhe e Dionesė. Sipas versionit tė dytė ajo ka lindur nga deti e zhytur nė gjakun e organeve seksuale tė sakatuara tė Uranit. Ky gjak ka mbarsur detin dhe Afėrdita ka dalė nga brenda njė dallge e bardhė dhe e bukur nė formėn e shkumės: Afėrdita e lindur nga shkuma e detit. Nė vendet mesdhetare ēdo ushqim qė vinte nga deti nė tokė trajtohej si afėrdi
tase. Legjenda na thotė se ajo fluturonte nė ajėr e shoqėruar me pėllumbat dhe harabelat tė njohur pėr gjėra tė turpshme(shthurje). Brezi i saj magjik i bėnte tė dashuroheshin tė gjithė ata, qė e merrnin kėtė brez. Ajo ishte bashkėshortja e Hefaistos dhe zonja e Ares-it. Ajo nderohej nė Siri dhe nė Palestinė me emrin Ishtar, Astarte ose Ashataroth. Njė tjetėr kult i rėndėsishėm gjėndej nė Pafos (nė jug tė Qipros), ajo lindi dy fėmijėt e famshėm Eros dhe Anteros. Emri i saj gjen rezonancė nė gjuhėn shqipe Afėr-ditės, pra pranė ditės dhe nė kuptim mė tė gjerė ajo qė ėshtė e bukur si dita apo si agimi, ajo qė shkėlqen si drita e diellit. Emri Afėrditė sot gjendet me shumicė edhe nė kėtė zonė, pėrtej saj mė gjerė e mė gjatė saj. Anamali na thotė se tempulli duhet tė jetė ndėrtuar nė shekulll III para Kr, ndėrsa rindėrtimi, shtresa me mozaik duhet tė jetė bėrė nė shek II, pas Kr.
Mirėpo pėr mėnyrėn se kujt i faleshin Amantė do tė ndjekin shqyrtimin e Anamalit. Monumentet si dhe monedhat e gjetura nė Amantia shqyrtojnė: Kultet qė janė respektuar mė shumė nė popullatėn ilire tė kėtij qyteti nė Ilirinė jugore. Cila ishte Perėndia dhe kujt i faleshin amantėt? Pėr tė mbritur tek ky rajvizim gjejmė tė dhėnat nė librin Iliria. Perėndia pėr Amantė ishte Hyji. Huji i besuar, rreth tė cilit faleshin apo kryenin rituale Amantė nė kohėt e hershme nė kėtė qendėr malore ishte hyu dodonas. Zeusi ose hyu ėshtė i shprehur edhe nė prerjet e monedhės. Nė kėtė qytet ilir ka qenė i njohur kulti i Afroditės. Njė pllakė e vogėl guri e zbuluar nė Amantia i kushtohet nė njė farė mėnyre Afrodita Pandemia. Afrodita nė qytetin amantas ka pasur njė tempull.
Si edhe nė gjetjet nė skulpturė paraqitet Pan-Silvani. Ky na paraqitet me 3 nymfa. Nė gjetjet e relieve shikohen perėndi ilire. Perėndit sipas amantėve janė mbrojtėse tė barinjve, pyjeve, kullotave.
Tempulli qė gjendet nė lėmin e Peēit ėshtė sot e kėsaj dite. Themelet mė gurė tė mėdhenj shqyrtojnė pozicionimi e ndėrtesės. Tempulli ėshtė ndėrtuar, nga amantėt larg mureve rrethuese. Janė mbi 400-500m distancė nga shtegu, qė tė shpie tek murri rrethues. Lemi i Pecit ėshtė njė kodrinė qė e ndriēon dielli dhe rreth saj dielli qėndron pothuajse gjithė ditėn. Siē duket pozicioni i dritės ka qenė i zgjidhur fare mirė. Por duke qenė se Amantė i ndėrtuan banesat e tyre jashtė mureve rrethuese edhe tempulli, stadiumi apo ndėrtesa tė tjera u ngritėn jashtė kėtij rrethimi.
foto-kisha
Ne pllajėn e 1emit te Pecit né lindje té substrukcioneve té tempullit u gjetén edhe themelet e njė godine tjetėr, né ndėrtimin e sé cilės ishin pėrdorur gurė pa-ralelopipedederi 0.60 m. té gjaté (tė dalė 0,45 m. mbi sipėrfaqe) dhe tulla té thyera 0,04,5 m. té trasha, té lidhura me llac gėlqere. Kjo godiné né zanafille ka pasur njė planimetri katérkéndéshe me kėto pėrmasa: 14 m. e gjaté dhe 5m e gjeré. Ne njė kohé té dyté asaj ju shtua edhe njė gungore me rreze 2 m. dhe e ndėrtuar nga njė mur 0.90 m. Kėshtu ajo u kthye né kishé duke pasur orientim lindje-perėndim; né qoshen jugperėndimore tź saj kishte njė ambient té vogėl 3.5 m. x 3.25 m. Pėrreth kishės u gjetén, shumé té thyera, disa fragmente relievesh té kohės paleokristiane. Mbi faqe ato mbajnė zbukurime né trajté rrjete té sajuara nga vija oblike, qé kryqėzohen. Fragmentet e skulpturuar kane brima me ané té cilave ato lidheshin me faqet e mureve té godinės. Me interes ėshtė njė fragment rrase gėlqerore, né té cilėn janė ruajtur dy krahėt e njė kryqi té punuar né reliev, dhe té shoqėruar me zbukurime vegjetale.
Si kudo, edhe kėtu vatra tė krishterimit u bėnė qendrat qytetare, ku u ngritėn bashkėsitė e para fetare dhe vendet e kultit tė ri kristian. Me pėrsosjen e organizimit kishtar, nė qytetet kryesore u krijuan peshkopatat, qė e shtrinin juridiksionin e tyre nė gjithė krahinėn (dioqezėn).
Peshkopatat u ngritėn nė qytetet mė tė mėdha e mė tė vjetra, si nė Lezhė, nė Bylis, nė Apoloni, Amantia, nė Aulona (Vlorė), nė Butrint, nė Adrianopoje, nė Finiq, nė Onhesėm, nė Nikopojė etj. Peshkopatat vareshin nga metropolit, tė vendosura nė qendrat e provincave. Nė trevat shqiptare, nė shekujt IV-IX funksiononin metropolit.
Duke saktėsuar H. Mosin, mė 344 pėrmendet kėtu nje episkop. Perandori Justiniani la tė ndėrtohen pėrsėri muret e Amantias, por mbas shkrimeve tė Porkopios-t e tė Hierokles-it ky qytet nuk u pėrmend mė. Mosi thotė se nė kohė tė mesme, Amantia nuk u pėrmend mė. Ka buhisje lulėrie. Lartėsia mė e madhe pėrmbi Amantian ėshtė 615m. Lidhur me pėrhapjen e kulteve, kryesisht krishterimit gjejmė kėtė raport nė faqen online: Si kudo, edhe kėtu vatra tė krishterimit u bėnė qendrat qytetare, ku u ngritėn bashkėsitė e para fetare dhe vendet e kultit tė ri kristian. Me pėrsosjen e organizimit kishtar, nė qytetet kryesore u krijuan peshkopatat, qė e shtrinin juridiksionin e tyre nė gjithė krahinėn (dioqezėn). Peshkopatat u ngritėn nė qytetet mė tė mėdha e mė tė vjetra, si nė Lezhė, nė Bylis, nė Apoloni, Amantia, nė Aulona (Vlorė), nė Butrint, nė Adrianopoje, nė Finiq, nė Onhesėm, nė Nikopojė etj. Peshkopatat vareshin nga metropolit, tė vendosura nė qendrat e provincave. Nė trevat shqiptare, nė shekujt IV-IX funksiononin metropolit Nga Ėikipedia, Enciklopedia e Lirė: emri i saj u pėrmend pėr herė tė parė nė shekullin e IV para Krishtit. Ajo ndodhet nė njė kodėr dhe ėshtė e fortifikuar me mure.
Amantia vazhdoi ekzistnecen e saj si nje qender e vogel urbane deri ne epoken e hereshme te Kristianizimit ku duket te kete qene edhe qender epishkopale. Amantia mendohet te kete pushuari se ekzistuari si qytet rreth viteve 60 pas krishtit. Duke u kthyer majtes dhe duke ecur pergjate mureve ne jug perndim pas 200 m mund te shihni themelet e tempullit te Afroditit. Rreth 100 m poshte pjese anesore te kodres gjenden rrėnojat e nje kishe kristiane te vjeter si dhe te nje tempulli antik. Ne pjesen lindore dhe perendimore gjenden kollona te tipit Dorik qe mendohen te jene ndertuar rreth viteve 200 para krishtit, dhe te rindėrtuara perseri ne shekullin e I pas krishtit, ndersa kisha eshte ndertuar ne fillim te shekullit te I pas krishtit. Pranė tempullit gjendet edhe njė kishė. Ajo ka kėto pėrmasa 14m e gjatė, 11.5m e gjerė. Orientimi i saj ėshtė lindje perėndim. Ėshtė harku,qė shqyrton vendin e faljes. Brenda ka varre tė shumtė, me dėrrasa tė thyer. Siē duket duke mos pasur roje pas viteve90, kėrkuesit kanė kėrkuar gjera tė shtrenjta nė kėto vendvarrime tė mbuluara me dėrrasa. Ne kemi studiuar pikėrisht rrethimin e kėtij siti me murr e tel gabion. Ka shumė fragmente tė prishura e tė thyera. Qė kur nuk dihet por duhet tė shėnojnė vite tė tėra harrese.
Literature-S. Anamali-Iliria, Hile Mosi, M. Aref
|
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
