| Vizitorët online në arkiv:
vizitorë |
|
| » JAKOV MILAJ RACA SHQIPTARE |
| Postuar mė datėn: 2006-11-01 12:57:47 nga Flori Bruqi :: Kategoria: Histori |
| » Opcionet për artikullin |
|
ANTROPOLOGJI
JAKOV MILAJ RACA SHQIPTARE
Do tė lexoni kėtu pjesė nga studimi elitar i autorit profesor Jakov Milaj,shkėputur nga libri i tij lapidaryraca shqiptare,botuar nė vitin 1944.E mbajtur nė hije pėr mė shumė se 50 vjet,kjo vepėr,sė voni,i rikthehet publikut shqiptar,pėr ti dhėnė atij njė nga studiusit mė virtuozė tė antropologjisė,i vetėm dhe i pakalueshėm deri sot ndėr shqiptarėt nė kėtė fushė mendimi
Kush ėshtė profesor Jakov Milaj ?
Ai i takon asaj pjesės mė tė mire tė themeluesve tė shkencės dhe mendimit shqiptar,asaj pjese qė i dedikohet mbijetesa e identitetit tone |
|
Jakov Milaj lindi nė Fier mė 25.03.191.Ai u shkollua nė Gjimnazin e Shkodrės,ku e mbaroi atė sin jė nga nxėnėsit mė tė mire nė vitin 1931.Sio nxėnės Milaj ,drejtoj Shoqatėn Kulturore BESA SHQIPTARE.Punoj si mėsues nė Fier,sekretar komune nė nėnprefekturėn e Kolonjės,mė vonė redactor pėrgjgjės nė organe te ndryshme tė shtypit tė Tiranės e sidomos nė VATRA tė TIMO DILOS dhe nė revistėn PERPJEKJA SHQIPTARE tė BRANKO MERXHANIT.
Nė kėtė kohė ka formuar shumė njohje,ku spikat mbi tė gjitha,miqėsia e madhe me Millosh Gjergj Nikollėn-MIGJENIN.Pėr ata,qė kanė shfletuar nė shtypin shqiptarė tė vitit 1930, ėshtė e pamundur qė tė mos hasin emrin Jakov Milaj apo inicialet e tij J.M.
Falė erudicionit tė tij,ai shkrunte nė fushėn etnografike,antropologjike,gjeografike,
historike etj.
Nė vitin 1934 i ėshtė dhėnė e drejta e studimit nė Fakultetin e Veterinarisė pranė Universitetit italian tė Torinos.Pėrkohėsisht Milaj in dėrpret studimet(1935) dhe kthehet nė Fier,ku merr pjesė nė Kryengritjen e Fierit
Dėshtimi i kėsaj kryengritje ishte fatal edhe pėr studentin Jakov Milaj.Rexhimi i atėhershėm i mbretit Zog e denon Miljan mė burgim 101 vjet.Pas ndėrhyrjes sė organizatave tė shumta ndėrkombėtare,ai falet.Mė pas,migron nga vendi pėr nė Torino tė Italisė pėr ti vazhduar studimet e veterans tė lėna nė gjysmė.
Nė ditėt e fundit tė jetės sė poetit tone tė mjerimit-Migjenit,Jakov Milaj,do tė jetė pranė tij dhe tė motrės nė Senatoriumin e Tore Feliēės
Madje,do tė ishte ai,qė do tė sillte edhe fjalėt e fundit tė Migjenit dhe dorėshkrimet e fundit tė tij,nga Spitali.
Nė Shqipėri Milaj kthehet nė vitin 1939,pasi kishte doktoruar veteranėn nė Torino.
Jakov Milaj do tė punon nė institucionet zyrtare dhe nė qeverinė e atėhershme do tė ishte pak muaj edhe Ministėr i Bujqėsisė dhe i Pyjeve.
Shkak pėr largimin e tij nga fotelja e ministrit ishte se Milaj, kėrkoj qėpyjet e Shqipėrisė tė shkėputeshin nga kontrolli Italian dhe milicia italiane e pyjeve tė zėvėndėsohej mė shqiptarėKuptohėt se professor Jakov Milaj u detyrua tė jape dorėheqjen nga Ministri.Pas Luftės sė Dytė botėrore,doctor Milaj punoj nė Stacionin e Veterinarisė nė Durrės,Bilisht,Fier etj.
Rexhimi komunist shqiptarė e dėnoi (1945)profesor Jakov Milajn me 15 vjet burg tė rendė,prej tė cilave bėri gjashtė vjetė burg(1945-1951) dhe katėr vjetė internim(1951-1955).
Vdiq mė 02.01.1997,nė moshėn 86 vjeēare.
Kryevepra e tijRaca shqiptare ėshtė shkruar nė vitin 1944 dhe mbeti mbi 50 vjet nė hije(deri nė vitin 1997),ashtu si edhe autori i saj.
Nė kėtė vepėr madhore,ai hodhi pėr here tė pare rrugėn pėr antropologjinė shqiptare.Vepra ka njė karakter tė theksuar shkencor,patriotic dhe kombėtar.Vepra doli atėherė ku nė gjentikėn shqiptare ishte gjendje thatėsire.Si vepėr,ajo ėshtė e para nė llojin e saj e shkruar nga njė autor shqiptar.
Nė aspektin antropologjik,ky ėshtė i pari punim,i shkruar mjeshtėrisht mė njė gjuhė tė pasur dhe tė pastėr,ku del tipi fizik shqiptar dhe ecuria e tij evolutive nė rrafsh kombėtarkanė thenė shkenctarėt e ndryshėm pėr Racėn shqiptare tė doktor Milajt.
Por vetė autori,mė mire se kushdo tjetėr e ka treguar misionin e tij nė kėtė vepėrQėllimi i hartimit tė kėsaj vepre ka qenė qė tė nxjerrė nė shesh disa tė vėrteta,gjer mė sot tė panjohura,mbi racėn tone dhe tu jape shkas,atyreve qe ndjejnė vehten tė zotin,pėr t u marrė pak mė tepėr mė biologji e anthrologji.Pėrfundimet,qė ka pėr tė nxjerrė lexonjėsi nga kėto faqe janė tė thjeshta dhe ,ndofta,tė njohura intuitivisht prej shumė Shqiptarėvet,me gjithė se tė mohuara prej tė huajvet dashakeqė:se populli arbėror ka njė origjinė tė vetme tė pėrbashkėt:se ėshtė anas(autokton) nė tė gjitha viset ku banon sot; se as midis muslimanvet e kristjanvet ,as midis Gegvet e Toskvet nuk ka ndonjė ndryshim racor;e,mė nė funt,se ndihet nevoja pėr njė politikė shoqėrore qė tė synojė fuqizmin fizik tė races shqiptare.Pa dyshim Profesori Milaj ėshtė pjesė mė e mirė e studieuesve patriotė shqiptarė,i asaj pjese qė i dedikohet mbijetesa e identitetit tone.
Njė pasqyrė e shkurtėr e hulumtuesve tjerė
Dihet se,tė dhėnat e para tė antropologjisė shqiptare janė tė formės pėrshkruese.Pėrshkrimin e pare tė pamjes fizike e ka bėrė F.Pouqueville(1805).Tė dhėna pėrshkruese antropologjike dhanė edhe J.Pisko(1894),P.Trager-i(1990),E.Durham(1905) si dhe F.Nopesa(1912)
Hulumtimet e mirėfillta antropologjike mbi shqiptarėt janė bėrė nga A.Weisbach(1868) i cili nė Stamboll mati 17 meshkuj shqiptarė pėr tė cilėt gjeti lartėsinė mesatare 1664 mm.L.Glück(1895) mati 30 shqiptarė kryesisht nga Kosova.A Haberland dhe V.Lebcelter(1916)matėn 106 meshkuj shqiptarė nga zonat malore dhe 13 nga Fusha e Kosovės.
K.Dronēillov(1921)bėri njė punim antropologjik nė 112 shqiptarė nga Kosova dhe Maqedonia Perėndimore.
F.Luschan(1922) bėri matjen e kokės tė 130 shqiptarė mė banim nė Turqi.
Si punim i plotė mbi antropologjinė e shqiptarėve mund tė mirren matjet e bėra nė 1.067 shqiptarė nga C,S.Coon(1930).Pėrveē tė dhėnave antropologjike nė kėtė punim janė pasqyruar dhe afktorėt ekzogjen.Nė bazė tė dhėnave qė mblodhi,Coon-i pėrshkroi tipin dinarik tė shqiptarėve dhe u mundua tė shpjegoi prejardhjen e tyre ilire.
Zh.Gavrilloviq(1967) bėri disa matje antropologjike tė kokės dhe trupit nė mostren prej 201 shqiptarėve nga deēani(Kosovė).Fillet e para tė hulumtimeve antropologjike ndėr shqiptarė hasėn nė dy broshura e shkrimit Sami FrashėriNjeri dhe Pėrsėri njeri.
Punim mė rendėsi shkencor,si nė matje ashtu edhe nė pėrshkrushmėrinė morfologjike tė trupit dhe tė kokės sė populates shqipatre tė Shqipėrisė mund tė mirrėt punimiGjurmime antropologjike pėr shqiptarėt,i Aleksandėr Dh.Dhima-s(1985).Autori nė kėtė punim jep tė dhėna interesante pėr karakteristikat fizike tė shqiptarėve.Pėrveē tė dhėnave pėrshkruese tė pamjės sė jashtme(ngjyra e syve,ēepallat,piloziteti trupor,ndėrtimi muskulor i trupit,etj),autori jep velrat e disa matjeve trupore si dhe tė kokės.
Ndėr hulumtuesit e trevės sonė nė kėtė fushė studimi lypset veēuar edhe hulumtimet e reja nė hapėsirat antropometrike,lėvizore,fiziologjike nga Mustafė Aliu (1991), Hasim Rushiti (1999,2000,2001) ,Agron Rexhepi(1998),Abedin Bahtiri(2004),Ajvaz Berishės(2002),Flori Bruqi(2003,2004,2005) etj.
FLORI BRUQI
JU RRĖFEJ PĖR RACĖN SHQIPTARE(botim i viti 1945; ribotim 1997)
(Nga prof.dr.Jakov Milaj)
Shumė kohė pėrpara anthropologve,filologė,poetė,gjeografė,historjanė e udhėtarė tė ndryshėm,qė kanė kaluar nėpėr Shqipėri,ose qė kanė njohur,nė ndonjė kėnt tė largėt tė Perandoris tyrke a tė Ballkanit,ndonjė grup Shqiptarėsh,nuk kanė pėrtuar tė pėrshkruajnė sa mė mire qė tė jet e mundur tiparet e kėtij populli,qė bie nė sy pėr madhėshti e bukuri.
Si na shihnin tė huajt
Ami Boue,si qindra tė tjerė qė s po i pėrmendim,ėshtė prekur nga dukja fizike e Shqiptarėvet. Nė veprėn e tijLa Turquie dEurope(Paris 1842): ata iu pėrngjajnė mė shumė Grekve se sa Sllavėve dhe tė kujtojnė tipat mė tė bukur tė malėsorvet zvicėranė mė fytyrė vezake,mė hundėn e gjatė e tė hequr,me trupin e tyre mė shumė tė hollė se tė trashė e mė trajtat e hedhura.
Cypren Robert-i,qė ka njohur vetėm gegėt,nė njė studim tė botuar nė Revue des deux Mondes thotė se Shqiptarėt kanė sy tė vegjėl,shikim tė drejtė e tė ngulur,vetulla tė holla,hundė tė mprehtė,kokė tė gjatė,ball tė sheshtė,qafė tepėr tė gjatė,krahruar tė rrumbullakėt dhe pjesėn tjetėr tė trupit tė thatė e nervozė.
Nga shkrimtarė tė tjerė,dikush thotė se Shqiptarėt i kanė syt e shkruar ose bojė qieli dhe flokėt e verdhė e gati t artė; dikush tjetėr-Pouqueville-i,pėr shėmbull-shkruen se syt i kanė te zezė.Kėto shėnime,me gjithė se nė pėrgjithėsi flasin mire pėr ne,qėndrojnė kaq lark njėri tjetrit sa tė bėjnė tė bėsoshė se nuk ka njė njėsi fizike tė tipit shqiptar.Por,mos tė rrojmė se kėto nuk janė veēse verė tė percipėshme e mė tė shumtėn e herės,sentimentale.Vetėm nė njė pike,qė tė gjithė auktorėt,janė tė njė mendimi:nė bukurinė plastike tė Shqiptarėvet.Dhe ,kjo bukuri,pranohet edhe prej anthropologėve tė vėrtetė.Por,kėta tė fudit,hyjnė mė thellė nė shqyrtimin e veēorive trupore dhe pranojnė,me ndonjė pėrjashtim tė vogėl,njėsin fizike tė tipit shiptar dhe,bashkė me ketė,origjinėn e njejtė tė races sonė.
Por ,studimet mė tė plota mbi racėn tonė,janė bėrė prej shkėnctarvet austriake A.Haberlandt e V.Lebzelter,prej Eeninger-it,prej studjonėsit gjerman von Luschan dhe prej anthropologut zviceran Eugene Pitard.Dy tė parėt,gjatė Luftės sė Madhe u mblodhėn nė Shqipėrin e pushtuar prej fuqive austro-hungareze.Bėnė studime mbi njė grup vullnetraėsh,qė shėrbenin me armė nė dorė pėr Fuqit Qėndrore dhe mbi njė numėr tė vogėl civilash e tė burgosurish shqiptarė,qė ishin kapur prej Serbėve.
Janė matur 140 vetė,tė tėrė meshkuj,madhor me verse njėzet vjeē e lart dhe,qė tė gjithė,mė sa duket,t ardhur nga krahinat e Gegėris.Studimet etyre u botuan mė 1919 nė Archiv fuer AnthropologieXVII,me titullinZur physischen Anthropologie der Albanesen.
Mbledhjen e kėsaj lėnde ne nuk duhet ta kėrkojmė prej tė huajvet,por prej vetė Shqiptarėvet.Ndėr emrat e autorėve tė shumėt qu pėrmenden mė lartė,lėxonjėsi do tė ketė vėnė re se,ka edhe disa ballkanas qė s janė mjaftuar me studimin e racave tė tyre,pork anė future hundėn edhe nė pėrshkrimin e races sonė.Pėr tė zbuluar origjinėn
Tonė dhe pėr tė njohur vetvehten duhet ti kushtojmė kujdesin e duhur studimit tė races,qė do tė kishte pėr rendėsi tė barabartė,nė mos mė tė madhe me studimin e gjuhės e tė historis[.
Dallimet fizike,paprekshmėria e racės
Popujt qė kanė patur tė bėjnė me Ilirėt gjatė shekujve kanė qenė kolonizatorė,pushtonjės ushtarakė ose migrantė endacakė.Kėta nuk kanė patur kontakt tė barabartėme tė gjithė turmėn ilirike tė pėrhapur nė njė trevė kaq tė madhe.Por,ndėrsa,ndrydhja e tyre ka qenė mė forte pėr disa fise e vise,ka qenė shumė me dobėt ose nuk ėshtė ndier aspak nder fise e vise tė tjera.Disa nga kėta popuj,nuk kanė lėnė gjurmė veēse nė qytetrim: kurse disa tė tjerė kanė lėnė shumė gjak ndėr fiset e pushtuara.Vetėm ai grup i Ilirve qė mė vonė u ēuajt me emrin Shqiptar,qėndroi mi pastėrti dhe,me gjithė se e ndjeu mjaft ndikesen e qytetėrimit tė huaj,mbeti gati krejt i paprekur pėr nga raca.
Raca shqiptare nuk ka nxjerrė vetėm burra tė pushkės,por edhe njerėz tė mendjes e tė shpirtit,filozofė,ligjėvėnės,burra shteti,shkencėtarė,letrarė,dijetarė,poetė e artiste tė mėdhėnj.Numrit tė njerėzve tė dėgjuar,qė njihen si Shqiptarė,duhet ti shtohet njė numėr tjetėr shumė mi i madh tė panjohurishė,qė janė mbajtur si pjellė e ndonjė populli tjetėr dhe qė ne nuk ua dime emrat.
Kontributin qė kjo race i ka sjellė botės,nė pėrpjesim mė numrin e me kushtet nė tė cilat ka jetuar,nuk e vė prapa racavet tė tjera fqinje.Tregon,pėr kundrazi,se paja shpirtėrore e sajė ėshtė e madhe dhe e shumanshme.
Sipas Pittard-it lartėsia trupore mesatare e gegėve ėshtė 1.683 mm;ajo e Toskėve 1,673 mm.Si shihet,grupi i Gegėve tė Dobruxhės jep njė lartėsi mesatare 1 mm mė tė vogėl nga mesatarja e Glueck-ut,pra gati tė barabartė me lartėsinė e kosovarve dhe 10 mm mė e ulėt nga ajo,qė kanė gjetur Haberlandt-i e Lebzelter-i,ndėrsa Wniger-i ka vėnė re senė mes tė Gegėve e tė Toskve nuk ka asnjė ndryshim nė lartėsin e trupit.
Sikur tė krahasojmė shtatin e Shqiptarvet me atė tė popujve fqinj,dalin nė dritė disa fakte shumė interesante.Pėrtej detit Adriatik gjendet njė nga zonat me njėrėzit mė tė shkurtėr tEvropės.
Karta e Biasutt-it,e botuar nė volumin e pare tė veprėsRazze e Populi della Terra,ėshtė njė pasqyrė e saktė e lartėsisė trupore tė popullsive qė banojnė kundrejt bregdetit shqiptar.
Qė nga Ankona e gjer nė thembėr tė ēizmės italike,e gjithė pjesa qėndrore,jugore e ishullore e Gadishullit e Apeninevet,pėrmban njerz qė kanė njė lartėsi mesatare prej 158 deri ne 162,9 cm,pra 6 deri 10 centimetra mė tulėt se atė tė Shqiptarėvet.
Nga kjo kuptohet se:pėr sa i pėrket kėsaj veēorije,kryqzimet midis Shqiptarvet dhe Italijanvet gjatė shekujve tė kaluar duhet tė kenė qenė shumė tė kufizuara pėr tė most hėnė se praktikisht nuk kanė eksistuar fare.Nė lindje tė tokės sė zėnė prej popullit shqiptar gjendet Bullgaria.E ndan prej sajė Maqedhonija mė njerz race tė perzierė,shumica e tė cilėve e mban vehten si bullgarė.Bullgarėt,sipas Wateff-it,kanė njė lartėsi mesatare prej 1.665 mm.Pėrpjestimi i njerzve tė lartė nga ata tė krahinave lindore:ai arrin mesatarisht nė 1.678 mm do me thenė nė njė lartėsi krejt tė barabartė me atė tė Shqiptarvet qė gjen Pittard-i,ose 15 milimetra me tulėt nga ajo qė na japin Habrelandt-i dhe Lebzelter-i.Del ,pra,nė shesh se ata qi thonė vehtės Maqedhonas duhet tė kėnė shumė gjak shqiptar dhe,pėr sa i takon lartėsis mesatare,ndryshojnė mjaft prej bullgarvet tė vėrtetė.
Treguesi qefalik dh e veēantitė
Nė veri tė Shqipėris ethnike ndodhen Serbė,Boshnjakė e Malazezė.Qė tė tre kėta popuj kanė trup mė tė lartė nga Shqiptarėt.Pėr tė parėt Deniker-i jep shifren mesatare 1.709 mm,qė mund tė shtohet nė studime tė mėvonshme.Weissbach-u nė 3.802 boshnjakė,qė ka matur ,ka gjetur si lartėsi tė mesme 1.726 mm.Lartėsi thuaj se tė barabartė me kėta kanė edhe barabartė mė kėta kanė edhe Malazezėt.
Nė jugun e vendit tone gjenden Grekėt,tė cilėt kanė njė lartėsi trupi gati tė njėnjėshme me ne:1.670 mm.Kjo veēori e disa tė tjera,qė do tė shohim mė vonė,bėjnė tė besosh se shumica e Grekvet,posaēėrisht pjesa perėndimore,janė tė njė race me Shqiptarėt,e bile,janė Shqiptarėt,qė kanė humbur gjuhėn dhe,nėpėrmjet shkollės e tė Kishės,kanė trajtuar njė ndjenjė kombėtare qė,shpirtėrisht,i ndanė prej nesh.
Gjatsija e gjymtyrve tė poshtme,nė grupin e matur prej Pittard-it,kalon prej 711 milimetra nė 872 milimetra; mesatarisht kapet nė 792,6 mmm; kjo gjatėsi shtohet rregullisht nė pėrpjestim mė lartėsinė trupore.Raporti mesatar i gjatsis sė shalėve nė gjatsin e pėrgjithshme tė trupit ėshtė 47,25.
Shqiptarėt kanė pra bustin mė tė zhvilluar nga tė gjithė popujt e Ballkanit;kurse gjymtyrėt e tyre,megjthėse tė gjata,vijnė pas gjymtyrėve tė Sėrbėve e tė Tyrqve.
Weninger-i ka gjetur ndėr Gegė njė gjerėsi koke qė kalon prej 145-172 mm me frekuenca mė tė shumta nė 147-170 mm edhe ndėr toskė njė gjerėsi qė kalon prej 148-179 mm; me frekuenca mė tė dendura nė 151-171 mm.
Nė materialin e studiuar prej tij ėshtė vėrtetuar se Toskėt e kanė kryet mė tė gjėrė nga Gegėt.
Tregonjėsi qefalik ėshtė veēorija anthropologjike mė e rendėsishme;qė bėn tė dallohet raca shqiptare nga racat tjera.Ėshtė shumė i lartė dhe prandaj vėrteton se populli i ynė ėshtė,nė pėrgjithėsi,shumė kokė-shkurtėr.
Pėr serit e ndryshme tė Shqiptarvet,qė ka matur Pittard-i,tregonjėsi mesatar arrin nė 86,4 dhe pėr atė qė ka matur Haberlandt-i e Lebzelter-i ėshtė pak mė i ulėt 86,14..
Ėshtė shum e vėshtirė tė gjendet,pėr sa i takon knjė popull tjetėr qė tė ketė veēorira mė tė dukshme,shkruan nė librin e tij lapidarRaca Shqiptare,nė ribotimin e vitit 1997 autori erudite prof.dr.Jakov Milaj.
Flori Bruqi
LITERATURA E SHFRYTĖZUAR :
1.Aliu,M.:Razvoj morfoloskih obelezja skolske populacije i razlike u tim obelezjima na kronolosku dob., Doktorska disertacija,1992,Sarajevo.
2.Bozina,M.I.:Morfoloske osobine jugoslovenskih naroda,etnoantropoloski problemi,knjiga 11,Beograd,1990.
3.Bruqi,Flori.:Delikuenca e tė miturve dhe ushtrimet trupore,Flomed,Prishtinė,botimi 1,2003 dhe botimi 2,2004.
4.Bruqi,Flori.:Ndikimi sistematik i ushtrimeve fizike nė strukturėn e personalitetit tė sportistit,Flomed,2003,botimi 1 dhe Flomed,2004,botimi 2.
5.Bruqi,Flori.:Dallimet nė disa ndryshore fiziologjike ndėrmjet studentėve sportiestė dhe jo sportiestė para dhe pas vrapimit 400 metra,Punim magjistrature,Prishtinė,2005.
6.Durakovic,M.M.,i suradnici,Morfoloska antropometria u sportu,Zagreb,1995.
7.Milaj,JakovRaca Shqiptare,Tiranė,1945 dhe 1997.Etj.
|
| --------- |
| • TITUJ TĖ NGJASHËM |
|
Copyright © 2000-2008 DERVINA.COM - Tė gjitha tė drejtat e rezervuara
Arkivi u punua nga A.Nushi - Webmaster |
|
